सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 735, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 735

अ० ३९ |

बराताधिकस्वात्‌ प्रवदन्ति तञ्ज्ञा-

स्वतीयकं चापि चतुथंकं च ।

्ौपत्यके मयसय॒द्धवे च

हेत ऽवरे पित्तकृतं वदन्ति ॥५७॥।

प्रञेपकं वातबलासकं च

कृफाधिकस्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः|

मूढीदबन्धा विषमञ्वराये

| प्रायेण ते द्न्द्रसमुरिथतास्तु ॥५८॥

तन्त्रान्तरवाछे व्रतीयक ओर चतुथक उवरको वातकी

अधिकता से दन्न कहते है । ओपत्यक (पवत की तराई में

हेनेवाला) तथा मद्यजनित उवर को पित्तजन्य कहते हँ ।

प्रकेपक ओर वातबलाखक को कफ की अधिकता से होनेवाला

कहते है । जिन उ्वरों में मूच्छां का सम्बन्ध या विषमञ्बर

रहता है, वे उ्वर प्रायः करके दन्दज कारणो से उत्पन्न होतेह ।

वक्तव्य-तंत्रान्तस्मे यथा-कफपित्तात्‌ च्रिकम्राही प्रृष्ठाद्‌

बातकफार्मकः । वातपि्ताच्छिरोग्राही विविधः स्यातुतीयकः ॥

चतुर्थको दशंयति प्रमाव` दिविधं उ्वरः। जंधाभ्थां शटष्मिकः

पूवे शिरस्तोऽनिलसंभवः ॥ चरक ।

ओपत्यकञ्वर- पवत या पवत के समीप कौ भूमिर्यो मे

होनेवारी तीदण-उष्ण वीयं एवं उग्रगन्धवाटी ओषधि्ों के

कारण पित्तप्रकोप होतादहै। प्रटेपक मे सन्धियों मं कफकी

प्रधानता से होता ३ै। वात बलासक ज्वर-“नित्यं मन्दज्वरो

रक्षःशनःक्च्छेण सिध्यति । स्तन्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो नरो

वातबलासखकी ॥' घोड़ों मे वातवलासक नाम का ज्वर होता

ह, इसमे घोडे की छाती बे जाती दै । मूच्छोनुबन्धा--जिन

स्वरो मं रोगी को निरन्तर मृच्छां बनी रहती है ॥५७,५८॥।

त्वक्स्थो इरेषमानिखौ शीतमादौ जनयतो उरे । तयोः प्रञञान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ॥५६॥

करोत्यादौ तथा पित्तं स्वक्स्थं दाहमतीव च ।

प्रशान्ते कुसतस्तस्मिश्छीतमन्ते च तावपि ॥६०॥

दावेतो दाहशीतादी उ्वरौ संखगजो स्यतः ।

दाहपूवेस्तयोः कष्टः कुच्छसाभ्यश्च स स्मृतः ॥६१॥

त्वचा मे स्थित कफ ओर वायु उवर मे प्रथम शीत उलन

करते है, इनके शान्त हो जने पर अन्त मे पित्त दाह करता

। त्वचा मं स्थित पित्त उवर मे प्रथम अतिशय दाहं करत्‌

, इस पित्त के शान्त हो जाने प्र वायु ओर कफ अन्त म

त उत्पन्न क्रते हैँ। ये दोनों प्रकार के दाहपूवक एव

शोतपूषेक ज्वर संसर्गज कदे है । इनमें से जिस स्वर मं प्रथम

पाह होता है, वह दुःखदायी ओर कष्ट साध्य ई ।

अन्तदाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वखनं भ्रमः । `

उन्प्यस्िशलमस्वेदो दोपव्चोबिनिग्रदः ॥

उत्तरतन्त्रम्‌ | ६७९ अन्तवंगस्य ठिगानि उवरस्येतानि लक्षयेत्‌ । संतापोऽभ्यधिको वाह्यः वृष्णादीनां च मार्दवम्‌ ॥ वहिर्गेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च ॥ | चरक चि° अ० ३।४०-४१ |॥१६-६१॥ प्रसक्तश्वाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः। चोट आदि अभिघात से उयन्न तथा चेतना प्रभव (काम- शोक-क्रोधजन्य्‌) ज्वर निरन्तर वना रहता है | कामशओोकभय्रोधेरभिषक्तस्य यो उवरः | सोऽभिषद्खज्वरो जेयो यश्च भूतामिषङ्गजः ॥ कामशोकभयाद्‌ वायुः क्रोधात्‌ पित्तं भयो मलाः । मूताभिषङ्गात्‌ कुप्यन्ति मूतसामान्यलक्षणाः ॥ विषड्क्षानिलसशात्‌ तथाऽन्धैः विषसंभवैः | अभिषक्तस्य चाप्याहरः व्वरमेकेऽभिषदङ्गजम्‌॥

तत्नामिषातजे वायुः प्रायो रक्त प्रदूषयन्‌ ।

सव्यथाशोफवेवण्यं करोति ससज ज्वरम्‌ (च °| राज्यह्णोः षटसु काठेषु कीतितेषु यथा पुरा ॥६२॥

प्रसद्य विषमोऽभ्येति मानवं वहुधा ञ्वरः।

रात ओर दिन के छौ समय (पूर्वाह्न, मध्याह, अपराह्न, प्रदोष, अधरात्रि ओर प्रसयूष) जो मेने बणग्रश्नाध्याय मे पहे

कदे हे, इन पूर्वोक्त समयों मे--अपने दोष के प्रकोप समर्यो मे विषमज्वर बलपूवक मनुष्य को अनेक प्रकार से आता दै ।

वक्तव्य- बहुधा (अनेक सूप मे) यथा-कमी शीत, कभी

उष्ण, कभी हाथ पैर में, कमी अंखादि मं ।(६२॥

स चापि विषमो देहं न कद्‌ाचि दि सुश्च ति ॥६३॥

ग्छानिगोरवकाश्यमभ्यः स यस्मान्न ्रसुच्यते । वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति छच्यते ॥६४॥

विषमञ्वर कभी मी शरीर को नदीं छोडता, क्योकि ग्लानि, मारीपन, तथा शता शरीर को नदीं छोडती | ज्वरबेग के

बीत जाने पर, यह उवर चला गया, एेसा दीखता हे ।

वक्तव्य-- शिरसो गौरवं ग्ल्मनिनातिश्रद्धा च भोजने

माधुयमथवैरस्यं तिक्तत्वमथवा पुनः ॥ ववस्य जायते यस्मात्‌

प्रवेेऽपि गते सति । तस्मात्त नियतो लीनः शरीरे विषमञ्वरः ॥

धान्तरस्थो छीनस्वान्न सौच्म्यादुपरभ्यते ।

अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षौणेन्धत इवानखः ।६५॥

धाद॒ओं के अन्दर छिपा रहमे से सूर्म होने के कारण

अनुभव नदीं होता, थोडा दोष होने से इस उवर का पता

नहीं लगता । जिख प्रकार इन्धन के क्षीण होनेसे श्चीण

इन्धनवारी अग्नि दृश्यमान नहीं होती ॥ (घाल्वन्तरस्य का

अथ॑ कड कला कहते है, स्योकि, “धास्वन्तरस्था या मयांदा-सा

कटा परिकीर्सिता” सुश्रुत ) ॥६५॥। |

दोषोऽल्पोऽहतसंभूतो उवरोर्सष्टस्य वा पुनः। `

धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमञ्वरम्‌ ॥६8॥ > ग्द च "+ ~

् = ~ "रते + „ न ~ * > (न्‌, 4 व ८ 3 © # किः) ` ~ ~ क । ^ -र ~~~ । र्‌ न्व चृ

& क | 4 ॥: ५ त ॐ < ६ =