सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 749, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 749

अ० ३४ ]

उत्तरतन्त्रम्

६६३

कटुकार्पण्टोशीरवचातेजोवतीघनैः । साधितं तैलमध्यङ्गादाशु जीर्णञ्चरापहम् ॥२५८॥ वराद आदि क्षीरिष्टुष, विजयसार, नीम, जामुन, सप्त- पर्ण, अर्जुन, क्षिरीष, खैर, सारिवा, गिलोय, अडूषा, कुटकी, पित्तापङ्का, खस, वच, तेजवल, मुस्ता, इनके कल्क से सिद्ध किया तैल (द्रवकार्य में जल या तक्र, तैल से छे गुणा ले या चार गुणा ले) जीर्ण ज्वर नाशक है ॥२५७, २५८॥

निर्विहीर्मुजगैर्गैर्विनीतैः कृततस्करैः । त्रासयेदागमे चैन तदहर्भाजयेन्न च ॥२५९॥ अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर्वासेयद्वा पुनः पुनः । मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घनं वा ज्वरनाशनम् ॥२६०॥ पुराणं वा घृतं कामसुंदारं वा विरेचनम् । निरुह्येद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहनरम् ॥२६१॥

ज्वर आने के समय रोगी को विषरहित सांगों से, खिलाये हाथियों से, चोरी के आरोप से इसे डराये, उस दिन इसे खाने को न देवे । अथवा अतिशय अभिष्यन्दि एवं गुरुभोजन खिलाकर इसको बार बार वमन कराये । तीक्ष्णमद्य या ज्वरनाशक घृत पिलाये । पुरातनघृत को (दस साल के) पेट भरके पिलाये । उसी दिन रोगी को भली प्रकार स्वेदन करके-अपीडाकर विरेचन पिलाये अथवा निरुह देवे । यह चिकित्सा ज्वर वेग के दिन करे ॥२५६-२६१॥

अजाग्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कृषा । निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत् ॥२६२॥ बकरी, भेड़ की खाल, रोम, वच, कूठ, गुग्गुल, नीम के पत्ते, इनको मधु में मिलाकर रोगी को ढुँवा देवे ॥२६२॥ वैडालं वा शकुद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् । रोगी को जब कंपकंपी होती हो, तब बिल्ली के विघ्न का धूप देवे ।

पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चैक्षणान्नम् ॥२६३॥ पिप्पली, सैन्धव, तैल, मैनसिल इनसे आंखों में अन्न करे । उदरोत्क्रान्ति सर्पीषि यान्युत्क्रान्ति पुरा मया । कल्पोकं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत् ॥२६४॥ उदररोग में जो घृत देने कहे हैं, उनको सेवन करने से तथा कल्पोक अजित घृत के सेवन से विषमज्वर शान्त हो जाता है ॥२६४॥

भूतविद्यासमुद्दिष्टेवन्धावेशनपूजनैः । जयेद्भूताभिषक्नोत्थं विज्ञानाद्यैश्च मानसम् ॥२६५॥ भूत से सम्बन्धित ज्वर में भूतविद्या में कहे-रजु आदि से बांधना, आवेशन (सर्षप आदि से मंत्रपूर्वक ताड़न) पूजन आदि से ज्वर को शान्त करे और काम-शोक-क्रोध आदि मानसज्वर को-ज्ञान, विज्ञान, सान्तवना आदि से शान्त करे ॥२६५॥

श्रमक्षयोत्थे सुजीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् । श्रम या क्षयजन्य ज्वर में प्रचुर घृत युक्त मधुरस के साथ चावल खाये । अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ॥२६६॥ अभिचार एवं अभिशापजनित ज्वर को होम, शान्तिपाठ, प्रायश्चित्त आदि से शान्त करे ॥२६६॥

दानस्वस्थयनातिध्व्यैरुत्पातग्रहपीडितम् । उत्पात एवं ग्रह से पीड़ित व्यक्ति की दान, स्वस्तिवाचन, अतिथिपूजन से चिकित्सा करे । अभिघातज्वरैः कुर्यात् क्रियामुष्णविषर्जिताम् ॥२६७॥ कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा । अभिघातजन्यज्वर में उष्ण क्रिया को छोड़कर चिकित्सा करे । कषाय, मधुर, स्निग्ध उपचार बरते । अथवा दोष के अनुसार चिकित्सा करे ॥२६७॥

औषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः ॥२६८॥ जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा । निम्बदार्ककषायं वा हितं सौमनसं यथा ॥२६९॥ औषधि गन्धजन्य और विषजन्य ज्वर में विषनाशक, पित्तनाशक चिकित्सा करे, एलादिगण का कषाय पीनेको देवे । नीम, दारूहल्दी, चमेली इनका कषाय पीने को देना हित- कारी है ॥२६८, २६९॥

यवान्नविकृतिः सर्पिसंघं च विषमे हितम् । विषमज्वर में जो के बने भक्ष्य, घी और मद्य उत्तम हैं । संपूजयेद् द्विजान् गान्ध देवमौशानमस्विकाम् ॥२७०॥ ब्राह्मण, गाय, देवता, शिव, अमिका (चण्डी) को पूजा करे ॥२७०॥

कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् । दिद्यादुष्णं वर्गण परश्वोष्णो विधिर्हितः ॥२७१॥ सिञ्चेत् कोष्णीरारनालशुक्तोमूत्रमस्तुभिः । दिद्यात् पलाशैः पिष्टैर्वा सुरसार्जकश्रियुजेः ॥२७२॥ क्षारतैलेन वाऽभ्यङ्गः समुक्तैन विधीयते । पानसारवधादेश कवथितस्य विशेषतः ॥२७३॥ अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नकवाथयोजितः । जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचित्तम् ॥२७४॥ प्रवेश्योर्णिककापिसकौश्यान्वरसंघृतम् । शाययेत् क्षामदेहं वा कालागुरुविभूषितम् ॥२७५॥ स्तनाब्द्यां रूपसंपन्नाः कुशला तवयोवनाः । भजेयुः प्रसदा गान्धैः शीतदैत्यापहाः शुभाः ॥२७६॥ शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोवनाः । स्फुरितभ्रूतताभङ्गल्लटाटतकम्पनाः ॥२७७॥ प्रलम्बविस्मृषचलद्विम्बीफलनिभावराः । कुशोदयोऽतिविस्तीर्णजघनोद्बहनालसाः ॥२७८॥ कुक्कुमागुरुदिग्धाङ्गयो घनतुङ्गपयोधराः ।