सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 753, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 753

अ० ४० ] ८८

उत्तरतन्त्रम्

६६७

लघुत्वं शिरसः स्वेदो सुखमापाण्डु पाकि च । क्ष्वशुश्रान्तकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥३२२॥ ज्वरमुक्तरोगिंके लक्षण—शिर में हल्कापन, पसीना आना, मुख में पीलापन ( कमजोरी ), मुख का पकना, छाँक आना और अन्न की चाह होती है ।

विगतकलमसन्तापमध्यं विमलेन्द्रियम् । युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम् ॥ सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरुणि च । असात्यन्यन्वषपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत् ॥ व्यायाममतिचेष्टाश्च स्नानमध्यशनानि च । तथा ज्वरः शर्म याति प्रशान्तो जायते न च ॥

चरक ॥३२२॥

शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निन्सादकः । रोगराट् रोगसंघातो ज्वर इत्युपदिश्यते ॥३२३॥ व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसंभवात् । अन्तको ह्यप भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ॥३२४॥ ज्वर महादेव के क्रोध से उत्पन्न हुआ, भयानक, बल वर्ण और अग्नि को मन्द करनेवाला, रोगों का राजा, रोगों का समूह—ऐसा कहा जाता है । पुरुष-पशु आदि सब प्राणियों में फैला होने से, मन और इन्द्रियों समेत सम्पूर्ण शरीर को स्पर्श करने से, अग्नि का नाश करने के कारण अतिशय कष्ट साध्य होने से, अन्य-व्याधि से पीड़ित होने पर भी अन्त में यह ज्वर होने से, यह ज्वर प्राणियों को मारनेवाला कहा जाता है ॥३२३॥ इति श्रीशुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम ( प्रथमोऽध्यायः, आदितः ) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३६॥

कृत्वा दोषवशाद् वेगं क्रमादुपरमन्ति ये । तेषामदार्ण्यो मोक्षः ज्वराणां चिरकारिणाम् ॥

(२) असंजातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते । वज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः ॥ दुहृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते । स्वलेनाप्यपचारणे तस्य व्यावर्तते पुनः ॥ चिरकालपरिक्रलं दुर्बलं हीनतंजसम् । अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरायतः ॥ अथवाऽपि परोपाकं धातुष्वेव क्रामन्मलाः । यान्ति ज्वरमुक्तवस्तं तथाऽप्यपकुर्वते ॥ एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः । अनिर्धातितेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम् ॥

चरक० चि० अ० ३-३३३-३८ ।

चत्वारिंशतमोऽध्यायः

अथातोऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥१॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥ अब इसके आगे अतीसारप्रतिषेध का व्याख्यान करेंगे— जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१,२॥ गुर्वेतिस्तिग्नरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः । विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्क्यैश्चापि भोजनैः ॥३॥ स्नेहाचैरतिगुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्वयात् । शोकाद् दुष्टान्मुखातिपानात् सत्सम्युर्पर्ययात् ॥४॥ जलातिरमणैर्गविघातैः कृमिदोषतः । नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥५॥ गुरु, अतिसिन्धु, रूक्ष, उष्ण, द्रव, स्थूल, अतिशीतल, विरुद्ध भोजन, अध्यशन, अजीर्ण में भोजन, असात्य भोजन, स्नेह-वमन-विरेचनादि के अतिसेवन या असम्यग् सेवन से, विष से, भय से, शोक से, दूषित जल के पीने से, मद्य के अति- पान से, सात्य के विपर्यय से, श्रुतुपरिवर्तन से, जल में अधिक क्रीड़ा करने से, मूत्रादिवेग रोधन से, कृमिरोग से, मनुष्यों को अतीसार होता है, इसके लक्षण कहे जाते हैं । वक्तव्य—चरक में अतीसार का इतिहास दिया है । इसको कई आचार्य सुश्रुत में भी पढ़ते हैं, यथा— “दीर्घसत्रेण यजतः पृषप्रस्थ महात्मनः । आत्मभ्याः पशवः क्षीणास्ततो गावः प्रकल्पिताः ॥ तासामुपाकृतानां च गवामत्यर्थसेवनात् । असात्यत्वाद्दोषोष्णत्वाद् गौरवाच्च विशेषतः ॥ अतिस्नेहाच्च संक्षीणो जाठरोऽग्निस्तदा किल । अतीसारः पुरोयन्तो दोषधातुमलाश्रयः ॥ अथ तेनैव कल्पेन संप्रत्येय महागदः ॥” इल्हण ॥ संशम्यापां धातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मास्तेन प्रगुनूनः । वृद्धोऽतीवाधः सरत्येय यस्माद् व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः ॥६॥ सम्प्राप्ति—बढ़ा हुआ शरीर का जलीय धातु (कफ-पित्त- रस आदि) अन्तरनि को मन्द करके, मल के साथ मिलकर वायु से प्रेरित हुआ अतिमात्रा में गुदार्माण् से नीचे-बाहर आता है, इसलिये इस भयानक रोग को अतीसार कहते हैं ॥६॥ एकैकशः सर्वशस्त्राधि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः । केचित् प्राहुनैकरूपप्रकारं तेवेत्येवं काशिराजस्त्वबोचत् ॥७॥ दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति । अतीसार छे प्रकार का है, वातादि दोषों से तीन प्रकार का, सन्निपात से चौथा, शोकजन्य पांचवाँ और आमजन्य