सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 845, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ६० ]
उत्तरतन्त्रम्
७२६
दूध, खीर की चाहवाला मनुष्य सांप से आक्रान्त जानना चाहिये ॥१३॥
मांसासुग्विविधसुराविकारलिप्सु- निलैज्जो भूशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः ।
क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विद्भवति च रक्षसा गृहीतः ॥१४॥
मांस, रक्त, नानाप्रकार की सुरा इसकी बनावट की चाहवाला लज्जारहित, अतिकूर, अतिशूर, क्रोधी, अतिशय बलवान् रात में घूमनेवाला, पवित्रता से द्रैष करनेवाला मनुष्य राक्षस से आक्रान्त होता है ॥१४॥
उद्भूतः कृशपरुषश्चिरप्रलापी दुर्गन्धो भूशमशुचिस्तथाऽतिलोलः ।
बह्माग्नी विजनहिमांशुराग्निसेवी व्याविग्नेो भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः ॥१५॥
हाथों को ऊपर उठाये, कृश, कठोर बोलनेवाला, दुर्गन्धयुक्त, अतिशय, अपवित्र, अति लालची, बहुत खानेवाला, एकान्तस्थान-शीतल जल का सेवन करनेवाला, रात में घूमने वाला, उद्विग्न, एवं रोता हुआ जो मनुष्य घूमता है, वह पिशाच से आक्रान्त रहता है ॥१५॥
स्थूलाक्षस्वरितगतः स्वफेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च योऽति ।
यश्चाद्विद्विरदन्गदिविच्युतः सन् संसृष्टो न भवति वार्धकेन जुष्टः ॥१६॥
असाध्यलक्षण—जिसकी आँखें मोटी मोटी (सूजी) हों, शीघ्रगति, मुख से निकलों अपनी फेन को चाटनेवाला, निद्राशील, बहुत ही गिरता एवं कांपता रहता है, पहाड़ से, हाथों, वृक्ष आदि के गिरने के कारण जो ग्रहसे आक्रान्त होता है, तथा, वार्धक (हिंसा प्रवृत्ति) से जो आक्रान्त रहता है, वह मनुष्य नहीं बचता-यह असाध्य है ॥१६॥
देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि । गन्धर्वः प्रायजोऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्य ॥१७॥ कृष्णक्षये च पितरः पञ्चम्यामपि चोरगाः । रक्षासि निशि पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति च ॥१८॥ देवग्रह पूर्णमासी के दिन, असुरग्रह सन्ध्याकालों में, गन्धर्व प्रायः करके अष्टमी में, यक्ष प्रतिपदा के दिन, पितर अमावस्या में, सर्प पञ्चमी में, राक्षस रात्रि में, और पैशाच चौदह तथा अमावस के दिन भी आविष्ट होते हैं ।
उन्मादविच्युतामपि खलु देवविपितुगन्धर्वयक्षराक्षसपिशा- चानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषाः भवन्ति, तथाया—पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य कर्मणः परिणामकाले,.....सन्ध्यावेलायां, अप्रयतभावे वा, पर्व-
सन्धिषु वा, मिश्रुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्य- यनवल्लिंगलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकालपुरविनाशे वा, महाश्रहोपगमने वा, त्रिया वा प्रजनन- काले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरचनरुचिरखावे अशुचयेप्रयतस्य वा, चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिल- गुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशिनगरनिगमचतुष्यथोप- वनशमशानाधातनाभिगमने वा द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिषेधे वा, धर्मख्यानध्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्वारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति ॥ चरक नि० अ० ७.१७।
“तत्र शौचाचारं तपःस्वाध्यायकोविदं नरं प्रायः शुक्ल प्रतिपदि त्रयोदश्यां च लिङ्गमवेद्याभिषेधंयन्ति देवाः, स्नानशु- चिविविक्तऽसेविन् धर्मशास्त्रश्रुतिवाक्यकुशलं प्रायः पञ्च्यां नवम्यां श्रूषयः.....इत्यपरिसंख्येयानां ग्रहणाणांमविष्कृततमा-हृष्टावैते व्याख्याताः ॥”
चरक वि० अ० १।२८ ॥१७,१८॥
दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा ।
स्वमणि भास्करस्योत्सा यथा देहं च देहयुक्तं ॥
विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणम् ॥१९॥
जिस प्रकार छाया आयना (दर्पण) आदि में प्रविष्ट होती नहीं दीखती, प्राणियों में सरदी-गरमी जाती है, सूर्यकान्त में जैसे सूर्य की किरणें जाती हैं, और जैसे शरीर में आत्मा-जीव प्रविष्ट होता है, ये जैसे अन्दर शरीर में जाते दिखाई नहीं देते, उसी प्रकार मनुष्यों में ग्रह प्रविष्ट होते हुए नहीं दीखते ।
“अदृश्यन्तः पुसृष्य देहं देवादयः स्वैश्च गुणप्रभावे । विशन्त्यदृश्यस्तस्मा यथैव छायातपो दर्पणसूर्यकान्तौ ॥”
वि० मन्तव्य—जो भूतों को अपनी आँखों देखने का आग्रह किया करते हैं वे भगवान् धन्वन्तरि के अथवा भूतविद्या के इस वाक्य को देखने का कष्ट करें । यही बालग्रहों के सम्बन्ध में अ० २७-७ में कहा गया है ॥१९॥
तपासि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमाश्च सत्यम् ।
गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या
न्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ॥२०॥
इन सब ग्रहों में तीव्रतप, दान, व्रत (चान्द्रायण आदि), धर्म, नियम (शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर प्रणिषान), सत्य, आठों गुण, ये अपने प्रभाव के अनुसार सम्पूर्ण रूप में, या थोड़े-थोड़े (दो, तीन, चार) रहते हैं ।
वक्तव्य—आठगुण—“अणिमा, लघिमा, महिमा, गरिमा, प्राप्ति, प्राकाम्यं, ईशित्वं, वशित्वम् ।” अथवा “आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्यानां छन्दतः क्रिया । दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चान्प्यदर्शनम् ॥” च० अ० १।