सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 849, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ६१ ] १००
उत्तरतन्त्रम्
७६३
तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टाविषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां वा दोषाः प्रकृतिः रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसा मन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्य पर्यवतिष्ठते तयेन्द्रियायतनानि च तत्र तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कासकौधमयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः भूयः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जनतुरपस्मरति।”
चरक नि० अ० ८-४ ||४-६||
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रभूहता । निद्रानाशश्च तस्मिन्स्तु भविष्यति भवन्त्यथ ॥७॥
पूर्वरूप—हृदय में कम्प, शून्यता (हृदय में), स्वेद, ध्यान (चिन्तन-एकाग्रता), मूर्च्छा, अतिशय संज्ञानाश और निद्रा-नाश होता है ।
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति, तद्यथा—भ्रूवृदासः सतत-मङ्गोर्वैकृतमशब्दश्रवणं, लालासिंधाणप्रखण्वणमन्नामिलक्षण-मरोचकविपाकौ हृदयग्रहः, कुचैराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्ग-मर्दो, मोहस्तमसो दर्शनम्, मूर्च्छा, भ्रमश्चाभीर्दणं च स्वप्ने मदनर्त्तनपीडनवेपशुध्ययनपतनादीन्यपस्मारपूर्वरूपाणि भवन्ति, ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्बुत्तिरेव ॥
चरक नि० अ० ८-७ ||७
संज्ञाबहेषु श्लोतःसु दोषःप्यामेषु मानवः । रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा ॥८॥ विक्षिपन हस्तपादं च विजिह्वाभ्रविर्लोचनः । दन्तान् खादन् वमनं फेनं विवृताक्षः पतेतु क्षितौ ॥९॥ अल्पकालान्तरं चापि पुनः संज्ञां लभेत् सः । सोऽपस्मार इति प्रोक्तः—
संज्ञावाही श्लोतों के दोषों से भर जाने पर तथा रज एवं तम से युक्त हो जाने के कारण मूढ़ हुआ मनुष्य विक्षिप्त चित्त से हाथ पैर को फेंकता है, भ्रू और आंख कुटिल हो जाती है, दांत कटकटाता है, मुख से झाग गिरता है, आँखें पलट जाती हैं, भूमि पर गिर पड़ता है, कुछ देर के पीछे फिर चेतना प्राप्त करता है, इसको अपस्मार कहते हैं ।
“धमनीभिः श्रिता दोषा हृदयं पीडयन्ति हि । संपीड्यमाने व्यथते मूढो भ्रान्तेन चेतसा ॥ पश्यत्यसन्ति रूपाणि पतति प्रस्फुरत्यपि । जिह्वाक्षिभ्रः क्षवल्पालो हस्तौ पादौ च विक्षिपन् । बोधवेगे च विगते सुसवत्यलिबुद्धये ॥”
चरक० चि० अ० १०-६ ||८,६||
स च हृष्टभ्रतुर्विधः ॥१०॥
वातपित्तकफैर्नृणां चतुर्थः सन्निपाततः । यह अपस्मार मनुष्यों में वायु, पित्त, कफ और सन्निपात से चार प्रकार का होता है ॥१०॥
वेपमानो दशन् दन्तान् श्वसनं फेनं वमन्नपि ॥११॥ यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं कृष्णं मामनुधावति । ततो मे चिन्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारोऽनिलारुक्तः ॥ जो रोगी कांपता हुआ, दांतों को काटते हुए जोर से श्वास लेता है, झाग मुख से गिरती हो, जो रोगी यह कहे कि विकृत आकार का काला प्राणी मेरी ओर दौड़ रहा है, इससे मेरी संज्ञा नष्ट होती है, उसे वातजन्य अपस्मार से पीड़ित जानो ॥
वृत्तापस्वेदमूर्च्छातीर्तो धुन्वन्नञ्जानि विह्वलः । यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं पीतं मामनुधावति ॥१३॥ ततो मे चिन्तनाशः स्यात् स पित्तभव उच्यते । प्यास, ताप, स्वेद, मूर्च्छा से पीड़ित, अंगों को फेंकता हुआ, बेचैन, जो पीले रंग के विकृत प्राणि को अपनी ओर दौड़ता हुआ अनुभव करके बेहोश होता है, उसे पित्तजन्य अपस्मार से पीड़ित जाने ॥१३॥
श्रीतहृल्लासनिद्रांतः पतन् भूमौ वमन् कफम् ॥१४॥ यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं शुक्लं मामनुधावति । ततो मे चिन्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारः कफारुक्तः ॥१५॥ शीत जी मचलाना, निद्रा से पीड़ित, भूमि पर गिरकर कफ का वमन करता है, जो श्वेत रंग के विकृत प्राणी को अपनी ओर भागता हुआ अनुभव करके मूर्च्छित होता है, उसे कफजन्य अपस्मार से पीड़ित जानना ॥१४,१५॥
हृदि तोदस्तुडुक्त्वेद्विष्वप्येतेषु संख्यया । वातजं में हृदय में पीड़ा, पित्तज में प्यास और कफज अपस्मार में जी मचलाना होता है ।
प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकं तु भवेद्विह ॥१६॥ प्रलाप, कराहना, क्लेश, ये लक्षण तीनों दोषों के अपस्मारों में सामान्य हैं ॥१६॥
सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे । सन्निपातजन्य अपस्मारं सर्वलक्षणो का मेल रहता है ।
अनिमित्तागमादव्याधैर्गमनादकृतेऽपि च ॥१७॥ आगमाद्याप्यपस्मारं वदन्यन्ये न दोषजम् ।
विना कारण के रोग का आक्रमण होने से, चिकित्सा न करने पर भी रोग के मिट जाने से, कुछ लोग शास्त्र (अपने) से अपस्मार को आगन्तुज मानते हैं, दोषजन्य नहीं मानते ॥
क्रमोपयोगादोषाणां क्षणिकत्वात्तथैव च ॥१८॥ आगमाद्वैरवरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः ।
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कान्चित् ॥१९॥ शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिःसमुद्भवः ।
स्थायिनः केचिदल्पेन कालेनाभिप्रवर्धिताः ॥२०॥ दर्शयन्ति विकारास्तु विश्वरूपान्निसर्गतः । अपस्मारो महान्वापिस्तस्मादोषज एव तु ॥२१॥