सुश्रुत संहिता

द९४ सुश्रतसंहितीं

प्रकतिस्थ तथा विदग्ध अथात्‌ विकंतं दोषों के जो ६३ भद्‌

के ह उन्हीं का विवरण इस अध्याये किया गया हे ।

जव दोष प्रकृतिस्थ रहते है तब स्वास्थ्य (आरोग्य-नीरोगता,

बना रहता है ओर जब विकृत हो जाते है तब विविष रोग

उन्न हो जाते है | देखिये- सू अ० १५ । विधिमेद से

विदग्ध दोषदो प्रकारके होते दै, श-बृद्ध-स्वपरिमाण से

अधिक-बड़े इए, ₹-श्चीण-स्वपरिमाण से घटे इए ॥४॥

तस्य तद्रचनं श्रस्वा खंशयच्छिन्महातपाः ॥५॥ `

प्रोताव्मा चपजाद्‌ छः सुश्चतायाह त्वतः ।

सुश्रत ॐ इन वचनो को सुनकर संशय को नाश करने

वाके महातपस्वी, प्रसन्न आत्मा, दप्ाद्‌ल धन्वन्तरि ने

सुश्रत के ल्यि यथाथरूप मे कहा कि-

त्रयो दोषा धातवश्च पुरीषं मूत्रमेव च ॥६॥

देहं सन्धारयन्त्येते ह्यग्यापन्ना रघैर्हितेः।

पथ्य रसो से अविकत इए तीन दोष, सातां घातु मल

ओर मू इस शरीर को धारण करते हं ॥५,६॥

पुरुषः षोडञकखः प्राणाश्चैकादशेव ये ॥७।

रोगाणां तु सहसरं यच्छतं वि तिरेव च । डतं च पञ्च द्रव्याणां तरिसप्रत्यधिकोत्तरम्‌ ॥८॥।

व्यासतः कीर्तितं तद्धि षोडशकलावाखा पुरुष, एकादश (ग्यारह) प्राण, एकर्हजार

२ रोग, पाच सो तिहत्तर द्रव्य ये विस्तार से क

वक्तव्य-षोडश कलावाठा -पुरुष - पंचमहामूत, -पएकाद्रा

इन्द्रिया, ये सोलह विकार, ग्यारह -प्राण-अग्नि, सोम; . वायु सत्त्व, रज, तम ओर पाँच इन्द्रर्या, एक, हजार -एकयो . बीस

रोग, इन रोगों का विस्तरत दणन श्लोक बद्धः करके उल्हण. ने रीकामेंदियाइे। चरक भे सोलह कठा से- चतुष्पदं षोडशकरं भेषजमिति

भिषजो भाषन्ते, इख वाक्य से षोडशगुण रोगी, वेय, परिचारक,

ओषध इनके सोह गुण कोद मानते हँ ।. उनके मत में कला

शब्द गुणव] ची है १ । इसपे कोई सवभत चिन्तां शरीरोक्त सुख दुःख इच्छा द्वेष प्रयत्नादि को धोढडश् गुण मानते है । वि० मन्तव्य--डल्लन टीका में श्लोक बद्धं विवरण इस प्रकार दे-- „ . अत्र सोते तन्ते षट्स्थानेषु प्रोक्तरोगाः शोकैः अभि- _ घीयन्ते-

हीनाऽतिदग्धो क्षारेण, बधः प्लुष्टादयोऽग्निना । चदु धूमविदहितः पश्च शोणितदुटयः ॥१॥ दोषधातमलादीनां द्वात्रिंशत्‌ श्चयब्रद्धितः। . . 2 स्योल्यकाश्य नरिविघो बिखंसाचो बलक्षयः ॥२॥ त वय विषाविम्‌। - षट्‌ शोफाः षडन्रणा वंहिन्ितयं विषयादिकम्‌ |

` त्वगाभिषसिरास्नायुखन्ध्यस्थिमञ्जसम्भवाः |

.= णएवरःसुखेः ससषष्टिः. इति स्थाने द्वितीयके 4

. . द्राचत्वारिशदधिका"त्रिशती-परिकीर्निता ॥१६॥

कणपाल्याऽऽमयाः पञ्च क्रव्यं उक्तं चतुर्विधम्‌ ॥१६॥

, वान्तरेचितयोः प्रोक्ता व्यापदो दश पञ्चः च|

` _ षटं नेत्रप्रणिधानस्य नेत्रस्य. एकादश एव ठ ॥२९०॥

ˆ पञ्चवस्तिकृताः तत्र चत्वारः पीडने कृताः ।

एकादश द्रव्यङृताः, ससत शय्याङतास्तया ॥२९॥ , „>+

` “ चचवत्वारिशैत्‌ चर्तलश्च वेयतों व्यापदस्तथा | & ।

करोषाऽऽयासादिकाः पच्च दश चं आदरदेदुकाः ॥२२॥

___ | स्नेदस्यःकारणानि.उो.अप्रस्यांगमङ्ृन्ति च ।

“ इतिनेत्रादिदोष्रेण षष्ठिः सप्त षमासतः ॥२३॥

[ > ६६

आमं विदग्धं विष्टन्घं' अजीणं' च तथा त्रिधा ॥३॥ `

इति षटषष्िः आतङ्कः सूत्रस्थाने नि दरशिताः ।

आमपक्वाशये त्रे तथा इन्द्रियचवुष्टये ॥४॥ 4 न =>

४ = 5

शक्रे चेकाङ्गसवाङ्गगताः साधिका दश ॥५॥

त्रयोदशाऽऽब्रतैः अन्यैः. दोषैः स्युः मारुतेः. खलु । :

पक्षाघातोऽयतन्वश्च मन्यास्तम्भोऽर्दितस्तथा ॥&॥

गृध्रसी सह विश्वाच्या शिरः करोष्टुकपूवकम्‌ ।

खज्ञः पङ्कः कलायाख्यः कण्टकः. पाद्‌ द्‌ाहङत्‌ +1॥७॥ `

पादहषोंऽववाह्श्च मृकमिन्मिनगद्‌गदा,

तून्याऽध्मानद्वयेऽष्टीलादयं अयासि षट्‌ तथा ॥८।) . :

चमकीलः चतललश्चाऽश्मयः पञ्च भगन्दराः। _.

तथाऽद्य कष्टानि किलासानि पुनः त्रिषा ॥६॥।

प्रमेहा वि्तिः प्रोक्ताः पिडका नव॒ तत्कृताः ।

उदराणि तथाऽष्टो च मूढगभस्तथाऽष्टषा ॥१०॥

ना । व

` बाह्या विद्रधयः षट्‌ स्युः तयाऽन्तःस्थाः स्मूता दशः ।

विख्पनाडीस्तनजाः तशेवं॒पञ्च पञ्च च ॥११॥

ग्रन्थयः सप्त, चेका स्यात्‌ अपची, खतधाऽब दम्‌ ! ˆ ` ~

गढगण्डाः त्रयः; सप्त, द्धयः;परिकौत्तिताः;॥ ९२६.

उपदशा मताः पञ्च; -श्लीपदं चतथा. व्रि्षुः॥ ~

~ -मगनाःअ्टदय जग्रा शकदोषास्तथेव च ॥॥॥१३॥ `

~. चत्वारिशत्‌-तथाऽ्टौ च छुद्ररोगाः प्रकीततिताः-।:-- = >

+; -अष्टौ ओष्ठ्भवा दन्तमूङेषु द (प्र च ॥१४]।: . `. <

-.> अष्टौ. दन्तुषु,:जिहायां पञ्च). ताल्वगताःनव.॥ = ` > ५

कण्ठे चःअशाद्‌श. रयाः च्तुःस॒वरखरा गदाः ॥१५५॥

अष्टौ शुक्रगता रोगा अष्टो आत्तवदु्टयः. -.; स - । त = [' १4

चत्वारोऽपग्दराः प्रोक्ता अपातः व॒ .अपराङ्तः ॥१५॥ क

„ मक्कल्लटीनयोषाश्च नगमेशाहतस्तथा । ` ~ + ~ 8 | |

. . नागोदरः स्वुतिगमं शारीरे संप्तविश्चतिः ॥ १८॥ ६

अथ मेदोऽनिकवेगात्‌ श्वयथु; सरुजश्च . यः आब्यवातः सवंसराः शोफाः पञ प्रकीतिताः ।... ~

१ क १४ ४, २९,

भू न्द त त ज क १०५ ,५१.-*

जक # जन