सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 867, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ६६ ]
उत्तरतन्त्रम्
८११
एवं चिकित्सितस्थाने रुजोऽधानवतिः तथा । अच्चादिरखाविज्ञाने विशतिः विषहेतुका ॥२४॥ स्थावरे वेगाः स्युः दर्वाकरमण्डलिनां विषे । राजिलवैकरञ्जानां प्रत्येकं सप्त सप्त च ॥२५॥ मृषिकास्तु दशाऽष्टौ च सप्तवेगा अलर्कजाः । सप्तषष्टियतं चात्र कीटानां विषपायिनाम् ॥२६॥ सप्त चत्वारिशयुतं कल्पस्थाने शतद्वयम् । नव सन्ध्याश्रयाः प्रोक्ता वर्त्मजाश्च एकविंशतिः ॥२७॥ शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः । सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशेव तु ॥२८॥ बाह्यजौ द्वौ नेत्ररोगौ इति षट्सप्ततिः स्मृता । कुक्कुणकः शिशोरेव, कर्णऽष्टाविंशतिर्गुणम् ॥२९॥ एकविंशद्वद्वाणगताः सप्रतिश्यायपञ्चकाः । एकादश शिरोरोगाः परं शालाक्यसंज्ञिते ॥३०॥ आतङ्कानां शतं प्रोक्तं षट्चत्वारिंशता युतम् । नव बालग्रहा योनिव्यापदो विंशतिः त्रियाः ॥३१॥ एवं कुमारतन्त्रेऽस्मिन् एकोनविंशद्वद्वाणमयाः । अष्टौ ज्वरा, अतीसारः षट्, चतुष्टयः प्रवाहिकाः ॥३२॥ चत्वारौ ग्रहणीदोषा, यद्वमेको गुल्मपञ्चकम् । हृद्द्वोगाः पञ्च, चत्वारः पाण्डुवाल्याः कामलाद्वयम् ॥३३॥ हलीमकः पानकी च रक्तपित्तं चतुर्विषम् । षट् प्रकारा मता मूर्च्छा विकाराः सप्त मद्यजाः ॥३४॥ दाहाः पञ्च, तृषः सप्त लृदयः पञ्च देहिनाम् । हिकाः क्षासाः तथा कासाः प्रत्येकं पञ्च पञ्च च ॥३५॥ स्वरभेदाः तथा षट् स्युः, विंशतिः कुमिजातयः । नवोदावर्त्तका दृष्टा विस्मृत्यः तिष्ठ एव च ॥३६॥ आनाही द्वौ आमविट्को तथाऽरोचकपञ्चकम् । मूत्राधाता द्वादश स्युः इति कायचिकित्सिते ॥३७॥ आमयानां शतं प्रोक्तं चत्वारिंशत् च सप्त च । देवता दैत्य-गन्धर्व-यक्ष-पितृ-अहि-रक्षसाम् ॥३८॥ पिशाचस्याऽभिषक्त्रेण गदाः च अष्टौ प्रकीर्तिताः । अपस्माराश्च चत्वारः उन्मादाः षड् उदीरिताः ॥३९॥ अष्टादश गदा भूतविद्यायां सूक्ष्मदक्षिभिः । एवं हि सौश्रुते तन्त्रे काशिराजेन कीर्तिताः ॥४०॥ रोगाणां तु सहस्रं यत् शतं विशतिरेव च ।
भिन्ना दोषाण्यो गुणाः ।
द्विषष्टिधा भवन्त्येते भूयिष्ठमिति निश्चयः ॥४१॥
जिस प्रकार सत्त्व, रज, तम गुण भिन्न हुए बासठ प्रकार के होते हैं, उसी प्रकार से तीनों दोष भी विभक्त होकर बासठ प्रकार के हो जाते हैं ।
वक्तव्य—“रजोभृष्टिष्ठो भावतः, रजो हि प्रवर्त्तकं सर्वभा- वानाम् पित्तं सत्त्वोत्कटम् लघुप्रकाशकत्वात् । कफः तमोबहुलः— गुरुप्रावरणकत्वात् ।” कफप्रकृति पुरुष में सत्त्व गुण की प्रधानता कफ में सत्त्व और तम दोनों गुण के रहने से है । यथा— “सत्त्वतमोबहुला आपः” ॥
त्रय एव पृथग् दोषा द्विगो नव समाधिजैः । त्रयोदशाधिकैकद्विसप्तमध्योत्पन्नोऽस्त्रिगः ॥१०॥ पञ्चागदेवं तु सह भवन्ति क्षयमागतैः । क्षीणमध्यधिकक्षीणक्षणवृद्धैस्तथाऽपरे ॥११॥ द्वादशेवं समाख्याताऽक्षयो दोषा द्विषष्टिधा ।
पृथग रूप में वात, पित्त, कफ, तीन दोषों में दो दोष स्वस्थ और एक बढ़ा रहे, इस प्रकार से तीन भेद बनते हैं । दो दोष के समान रूप में बढ़ने से और एक के स्वस्थ रहने से, तीन, तथा दो दोषों में एक दोष के अधिक बढ़ने से और तीसरे दोष के स्वस्थ रहने से छे भेद, इस प्रकार सप्त अधिक भेद से कुल नौ भेद होते हैं । तीनों दोषों के बढ़ने से तेरह भेद होते हैं, यथा—तीनों दोषों के मिलने पर एक दोष की अधिकता से तीन, तीनों दोषों के मिलने पर दो दोषों के बढ़ने से तीन, सप्त, मध्यम, उत्पन्न भेद से छे, तीनों की अधिकता से एक, इस प्रकार तेरह भेद हैं । जिस प्रकार दोषों की वृद्धि से ये पच्चीस भेद होते हैं, उसी प्रकार दोषों के क्षीण होने से भी पच्चीस भेद हो जाते हैं । क्षीण मध्य, अधिक क्षीण, क्षीण, भेद होते हैं, इस प्रकार से ये बासठ भेद हैं ।
१ (१) वायुवृद्धः पित्तकफौ समौ । पित्तं वृद्धं वायुकफौ समौ । कफो वृद्धो वायुपित्तै समौ ।—३,
(२) वायुपित्तै वृद्धे, कफः समः । वायुकफौ वृद्धौ पित्तं समम् । पित्तकफौ वृद्धौ वायुः समः । एक को अति वृद्धि है— वायोःपित्तै वृद्धे कफः समः । पित्ताद् वायुवृद्धः कफः समः । कफात् वायुवृद्धः पित्तं समम् । वायोः कफौ वृद्धः पित्तं समम् । पित्तात्कफौ वृद्धौ वायुः समः । कफात् पित्तं वृद्धं वायुः समः ॥७-८-९॥
(३) वायोः पित्तकफौ वृद्धौ । पित्तात्कफवायु । कफाद् वायुपित्तै । वातपित्ताम्यां कफौ वृद्धः वायुकफाम्यां पित्तं वृद्धम्, पित्तकफाम्यां वायुवृद्धः ॥—६
(४) वायुपित्तकफा वृद्धा वृद्धतरा वृद्धतमाः । इसी प्रकार वायु कफ पित्त । पित्त कफ वायु । पित्त वायु कफ । वायु पित्त कफ । कफ पित्त वायु ।—६
(५) वायुपित्तकफा वृद्धाः ।—१ इस प्रकार दोष की वृद्धि से पच्चीस ३+९+६+१+१ = २५ बनते हैं ।
वृद्ध शब्द के स्थान पर क्षीण शब्द प्रयोग कर देने से इसी प्रकार २५ बनते हैं ।