तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६८ तैत्तिरीये आरण्यक

अथ द्वादशोऽनुवाकः।

$^{(१)}$आत॑नुष्व॒ प्रत॑नुष्व। उद्ध॒माध॑म्॒ सन्ध॑म्। आ॒दि॒त्ये च॑न्द्रव॒र्णाना॑म्। गर्भ॑माधे॑हि॒ यः पुमा॑न्$^{(१)}$। *$^{(२)}$इ॒तः सि॒क्तःँ सूर्य॑गतम्। च॒न्द्रम॑से॒ रसं॑ कृधि। वाराद॒ञ्जन॑-

कल्पः। आतनुष्वेति चतस्र इति। तत्र प्रथमामाह।
$^{(१)}$“आतनुष्व ॰ यः पुमान्”$^{(१)}$ इति। हे इन्द्र त्वं ‘आतनुष्व’ समन्तादात्मानं विस्तारय, स्वरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुगृहाण। ‘प्रतनुष्व’ प्रकर्षेण क्रतुषु स्वात्मानं विस्तारय, क्रतुष्वागत्य सन्निहितो भव। ‘उद्धम’ उत्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येवमुच्चैः कथय। ‘आधम’ आभिमुख्येन शब्दय। ‘सन्धम’ सम्यगानुकूल्येन शब्दय, ततस्त्वं ‘चन्द्रवर्णानां’ हिरण्यवर्णानामपां, ‘गर्भमादित्ये धेहि’ आदित्यरश्मिषु जलं सङ्गृहाणेत्यर्थः। ‘यः’ त्वं, ‘पुमान्’ पुंस्त्वशक्तियुक्तः, स तं ‘गर्भमाधेहि’ ॥

अथ द्वितीयामाह। $^{(२)}$“इतः सिक्तं ॰ रुद्र उच्यते”$^{(२)}$ इति। ‘इतः’ कर्मणः सकाशात्, ‘सिक्तं’ आज्याद्याहुतिद्रव्यं, ‘सूर्यगतं’, कृत्वा ‘चन्द्रमसे’ चन्द्रवृद्ध्यर्थं, ‘रसं’, ‘कृधि’ कुरु, अग्नौ प्रक्षिप्तं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं भूमावोषधीश्चाभिवर्धयति, तत् सर्वमिन्द्र त्वं कुरु। ततः ‘वारादं’ वरणीयस्य फलस्यासमन्ताद्दातारं, ‘अग्निं’ आरुणकेतुक रूपं, ‘अग्रे’ अस्माकं पुरतः, ‘जनय’ उत्पादय, ‘यः’ अग्निः, ‘एको

---

* B चिह्नितपुस्तके इतःशब्दपूर्व्वं तद्यः इति पाठः