तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१०२ तैत्तिरीये आरण्यके

गौरा॒वस्कन्दि॒न्नह॑ल्यायै जा॒र। कौशि॒कब्रा॑ह्म॒ण गौ॑तमब्रुवा॒ण^(८)। ^(९)अरु॑णाश्चा इ॒हाग॑ताः। वस॑वः पृथि-

---

‘हरिवः’ हरिनामकावश्वावस्य विद्येते इति हरिवान् तस्य सम्बोधनं, शुक्लकृष्णपक्षदेवावेव तदीयाश्वत्वं प्राप्य हरिशब्देनोच्येते, तादृश हे हरिवः, इह कर्मणि ‘आगच्छ’। ‘मेधातिथेः’ मेधातिथिर्नामकः कश्चिदृषिः कण्वस्य पुत्रः तत्सम्बन्धिन्, हे ‘मेष’ रूप, वृषणश्वो नाम कश्चिन्मुनिः तस्य सम्बन्धिनी या मेनकाख्या दुहिता तां मन्यमाने तस्मिन्नर्थे ‘वृषणश्वस्य मेने’, इति सम्बुध्यन्तं प्रयुक्तं। ‘गौरावस्कन्दिन्’ गौरमृगो भूत्वा यागमध्ये समागत्य सोमं पीत्वा हे विनाशक। तदेतत् सर्वं शाखान्तरब्राह्मणे समाम्नातं, हरिव आगच्छेति पूर्वपक्षावपरपक्षौ वा इन्द्रस्य अश्वौ ताभ्यां ह्येष सर्वं चरतीति मेधातिथेर्मेषेति मेधातिथिं काण्वायनं मेषो भूत्वा जहार। वृषणश्वस्य मेन इति वृषणश्वस्य मेनका नाम दुहिता तामिन्द्रश्चकमे गौरावस्कन्दिन्निति गौरमृगो भूत्वा राजानं पिब हीति । ‘अहल्यायै जार’ अहल्या गौतमस्य भार्या तस्य इन्द्रो जार इति पुराणे प्रसिद्धं, ‘कौशिकब्राह्मण’ कौशिकनामा कश्चिन्महर्षिः तस्य समीपे ब्राह्मणवेषेण समागतवान्, ‘गौतमब्रुवाण’ गौतमो महर्षिः तं प्रसादयितुं स्तुतिं कृतवान्, तथाविध हे इन्द्र आगच्छेत्यन्वयः ॥

कल्पः। अरुणाश्वा इति चतस्र इति । तत्र प्रथमामाह ।