तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः। १३७

सा प्र॑णीतेय॒मप्सु॒ ह्ययं चीयतै॑ । अ॒सौ भुव॑ने॒ऽप्यना॑-
हिताग्निरेताः । तम॒भित॑ एता अ॒बीष्ट॑का उप॑दधा-
ति^{(१३)} । ^{(१४)}अ॒ग्निहो॒त्रे दर्श॑पूर्णमा॒सयो॑: । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑-
तुर्मा॒स्येषु॑ ॥ ६ ॥
  अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुषि॒ति^{(१४)} ।

पूरणं, ततः पुष्करपर्णादिसञ्च्छादनं, ततो मञ्चकस्योपरि वह्निप्रणयनं, एवं सत्यस्त्वेवायं प्रणीतो भवति। इतरस्त्वग्निर्नाप्सु प्रणीयते, तस्मादितरवैलक्षण्यात् प्रणयनादूर्द्धमबीष्टकोपधानं कर्त्तव्यं। पश्चात् प्रणिधानाभावे सति 'असौ' अग्निः, परितो रक्षकाभावेन 'भुवने' देवयजनाद्बहिर्भूते लोके, 'अपि', गत्वा 'अनाहिताग्निः', सन्नेवागमिष्यति। इतराग्नयो जलभयाभावाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयन्तु जलाद्भीतः सन् बहिरपि गमिष्यति । 'एताः' इति शब्दः उल्लङ्घ्य गमिष्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्त्तते। अतो बहिर्गमनं माभूदित्येवमर्थं 'तं' प्रणीतमग्निम्, 'अभितः' सर्वतः, रक्षार्थम् 'एता अबीष्टकाः', उपदध्यात्। तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय तमभित एता अबीष्टका उपदधातीत्ययमर्थ उपपादितः ॥

अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन् कर्म्मण्यङ्गभूत इत्याकाङ्क्षायामङ्गीनि कर्माणि दर्शयति। "^{(१४)}अग्निहोत्रे ० क्रतुष्विति"^{(१४)} इति। अग्निहोत्रादिविषयत्वेन सङ्कोचो माभूदिति सोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरोपन्यासः ॥