तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः । १४६

धाय॑ । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत्^(१२) । ^(१३)तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता^(१३) ॥ ॥ ८ ॥

^(१४)विधाय॑ लो॒कान् वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः॑ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मना॒त्मान॑म॒भिसंवि॑वे॒शेति॑^(१४) । ^(१५)सर्व॑मे॒वेदमा॒प्त्वा । सर्व॑मव॒रुध्य॑ । तदे॒वानु॒प्रवि॑शति । य ए॒वं वेद॑^(१५) ॥ ९ ॥

स्वसामर्थ्येन, ‘आत्मानं’ स्वरूपं, जगदाकारेण ‘विधाय’, ‘तदेव’ जगत्, ‘अनु’सृत्य शरीरेषु स्वयं चिद्रूपेण ‘प्राविशत्’ ॥

अस्मिन्नर्थे ऋचमुदाहरति । ^(१२)“तदेषाऽभ्यनूक्ता”^(१३) इति ॥

तामेतामृचन्दर्शयति । ^(१४)“विधाय • संविवेशेति”^(१४) इति । ‘ऋतस्य’ सत्यस्य परब्रह्मणः, सकाशात् प्रथममुत्पन्नः ‘प्रजापतिः’, ‘लोकान्’ भूरादीन्, ‘विधाय’ भूतानि प्राणिनश्च विधाय, प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च ‘विधाय’, ‘आत्मना’ स्वकीयेन चैतन्येन, ‘आत्मानं’ स्वशरीररूपं जगत्, अभितः सम्यक् ‘प्रविवेश’ । इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिष्टकोपधेया । तथाच बौधायन आह । विधाय लोकानिति स्तम्भनवतीमिति ॥

यथोक्तसृष्टिवेदनं प्रशंसति । ^(१५)“सर्वमेवेदमाप्त्वा • य एवं वेद”^(१५) इति । ‘यः’ पुमान्, ‘एवं’ प्रजापतिसृष्टिप्रकारं, विजानाति स पुमान् ‘सर्वमेव’ जगदिति विद्यमानम्, ‘इदं’ फलं,