तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८३

हागिरौ । स॒तदा॒ट्टारं॑ग॒मन्ता । स॒ꣳहार्यं॑ नगरन्तव॑^(४) । ^(५)इति मन्त्राः । कल्पोत ऊर्ध्वं^(५) । ^(६)यदि॒ बलिं॑ꣳ- हरे॑त् । हिर॑ण्यनाभये॑ वितु॒दये॑ कौबेरा॒यायं ब॑लिः ॥२॥ सर्वभूताधिपतये नम॒ इति॑ । अथ बलिं॑ꣳहृ॒त्वोप॑-

---

अस्मदनुग्रहार्थमत्रागच्छेदित्यर्थः । कीदृशं नगरं, 'सतदाट्टार- गमन्ता' सन्तः, शतं वा द्वाराणि, अट्टारः कक्ष्याविशेषाः गम- न्ताः, गमनयोग्या रथ्याविशेषाः शतसङ्ख्याका द्वारविशेषाः कक्ष्याविशेषा रथ्याविशेषाश्च यस्मिन् नगरे तं नगरं सतद्वा- ट्टारगमन्ता ॥

श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थं पूर्वोत्तरग्रन्थौ विभजते । ^(५)“इति मन्त्राः ० ऊर्ध्वम्”^(५) इति । 'इति' एवमुक्ता, अङ्गास्तिरोधे- त्यादयो नगरन्तवेत्यन्ता मन्त्रा द्रष्टव्याः । 'अत ऊर्ध्वं', यदि बलिं हरेदित्यादिग्रन्थः 'कल्पः' अनुष्ठानविधायकब्राह्मणरूपः ॥

तद्दिधां दर्शयति । ^(६)“यदि बलिꣳहरेत् ० हत्वोपत्ति- ष्ठेत”^(६) इति । 'यदि'शब्दप्रयोगाद्बलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन् बलिहरणपक्षे हिरण्येत्यादिमन्त्रेण बलिं हुत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात् । कुबेरस्य सम्बन्धी वैश्रवणः कौबेरः, हिरण्यं नाभौ यस्यासौ हिरण्यनाभः सर्वाभरण- भूषित इत्यर्थः । हिरण्यं दुर्लभं कुर्वन् सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति 'वितुदिः', यथोक्तगुणयुक्ताय वैश्रवणाय