तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके २ अनुवाकः। १५

स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॒स्त्विति॑^(१०) । ^(११)नात्र॑ भुव॑नं । न पू॒षा । न प॒शवः॑ । नादि॒त्यः सं॑वत्स॒र ए॒व प्रत्य॒क्षेण॑ प्रियत॑मं विद्यात् । ए॒तद्वै सं॑वत्स॒रस्य॑ प्रियत॑-

---

‘इव’, त्वम् ‘असि’ तयोः प्रवर्त्तयिता वर्त्तसे । हे ‘स्वधावः’ अन्नवत्संवत्सर, ‘विश्वा मायाः’ सर्वाः पक्षमासादिकल्पितकाला- वयवाकृतीः, ‘अवसि’ पालयसे । हे ‘पूषन्’, ‘इह’ कर्मणि, ‘ते’ तव, ‘रातिर्भद्रास्तु’ फलप्रदानं समीचीनमस्तु । ‘इति’ अनेन मन्त्रेण । पूर्वमन्त्रवदुपधानं कल्प एवोदाहृतं ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ^(११)“नात्र भुवनं ० तमाहरणं द- द्यात्”^(११) इति । अस्मिन् ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्वं व्याव- हारिककालञ्च विविच्य प्रदर्श्यते । ‘अत्र’ पारमार्थिकतत्वे, ‘भुवनं’ भूतजातं, ‘न’, अस्ति । तथा सति सर्वस्माद्भुवनादधीति यदुक्तं तन्नोपपन्नम् । ‘न’, वा ‘पूषा’ कश्चिद्देवोऽस्ति । तेन भद्रा ते पूषन्नित्येतदयुक्तं । ‘न’, च ‘पशवः’ द्विपदश्च चतुष्पदो वा सन्ति । तेनोभयतः सप्तेन्द्रियाणीत्येतदयुक्तं । ‘न’, अपि ‘आ- दित्यः’, कश्चिदस्ति । तस्मादेतैरादित्यमण्डलमित्येतन्न युक्तं किन्तर्हि विद्यत इति चेत् उच्यते । ‘संवत्सर एव’ निरस्त- समस्तक्षणमुहूर्त्ताद्यवयवविशेषो खण्ड एकाकारः कालतत्त्व- मेव, विद्यते तर्हि यथाविध एव नित्यो निरवयवः संवत्सर एव परमार्थभूतः प्राणिभिरवबुद्ध्यतामिति चेत् । मैवं, ‘प्रत्य-