तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२ प्रपाठके १ अनुवाकः। १६५

ह्मणो॑ य॒ज्ञोप॑वीत्यधी॒ते यज॑त ए॒व तत्⁽२⁾ ⁽२⁾तस्मा॑- द्यज्ञोपवी॒त्ये॑वाधीयीत॒ याज॑येद्य॒जेत॑ वा य॒ज्ञस्य॒ प्रसृ॑त्यै⁽३⁾ ⁽४⁾अ॒जिनं॒ वासो॑ वा द‌क्षिण॒त उप॑वीत*⁽४⁾ ⁽५⁾द‌क्षि॑णं

‘अप्रसृतः’, इत्युच्यते। ‘किञ्च’, ‘ब्राह्मणः’, यज्ञोपवीतयुक्तः सन् ‘यत्’ किमपि, ‘अधीते’, तत् सर्वं यागानुष्ठानसमं भवति॥ तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशंस्याध्ययनोपयोगं वदन् यज्ञानां†- मङ्गत्वेन विधत्ते। ⁽२⁾“तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत • प्रसृत्यै”⁽३⁾ इति। ‘प्रसृतिः’ प्रकृष्टगुणयुक्तत्वं॥ यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते। ⁽४⁾“अजिनं • उपवीत” ⁽४⁾ इति। कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाधीयीतेत्यर्थः। एवमध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनुष्याणामित्यत्र‡ पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्यविशेषप्रायश्चित्तार्थं॥ यज्ञोपवीतप्रसङ्गात् त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति। ⁽५⁾“द- क्षिणं बाहुमुद्धरते • संवीतं मानुषं”⁽५⁾ इति। ‘दक्षिणं बाहुं’, ऊर्ध्वं धृत्वा§ सव्ये बाहौ लम्बमाने सति यद्वेष्टनं तत् ‘यज्ञोप- वीतं’। ‘एतदेव विपरीतं’ सव्यबाहोरूर्ध्वं धारणं दक्षिण- बाहोर्लम्बमानञ्चेद्भवति तदा वेष्टनं ‘प्राचीनावीतं’, इत्युच्यते।

---

* उपवीय इति तै० पाठः। † अध्ययनयजनयज्ञानामिति तै० पाठः।
‡ मनुष्याणामिति तै० पाठः। § कृत्वा इति तै० पाठः।
२ A २