तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २२१

तद॑ङ्क॒मोच॑नं^(३) । ⁽४⁾विजि॑हीर्ष॒ लोका॒न् कृ॑धि॒ बन्धा॒न्मुञ्चा॑सि॒ बद्ध॑कं । योने॑रि॒व प्रच्यु॑तो॒ गर्भः॒ सर्वा॒न् पथो॒ अनु॑ष्व^(४) । ⁽५⁾स प्र॑जा॒नन् प्रति॑गृह्णीत वि॒द्वान् प्र॒जाप॑-

अत्यन्तकुत्सितत्वाद्वद्धुक इत्युच्यते। पितृदेवताकाभ्यां मघाभ्यां तारकाभ्याममवृत्यादिप्रकाशनेन तस्मादृणत्रयात् मुक्तो भवामीत्यभिप्रायः॥

अथ चतुर्थीमाह। ⁽४⁾“विजिहीर्ष लोकान् ० अनुष्व”⁽४⁾ इति। अत्र मन्त्रद्रष्टा कश्चिदृषिरधमर्णं सम्बोध्य ब्रूते। हे अधमर्ण ‘विजिहीर्ष’ विहर्तुमिच्छ, पारतन्त्र्यराहित्येन सुखसञ्चारो विहारः, तत्सिद्धार्थं ‘लोकान् कृधि’ पुण्यानुष्ठानेनोत्तमलोकान् सम्पादय, ‘बद्धकं’ ऋणेन कुत्सितेन बद्धं आत्मानं, ‘बन्धात्’ ऋणत्रयरूपात्, ‘मुञ्चासि’ मुक्तं कुरु। बन्धाद्विमोके दृष्टान्तः। ‘योनेः प्रच्युतो गर्भ इव’ उदरमध्ये सर्वावयवसङ्कोचेन निर्बध्यमानो गर्भो योनेर्बहिः पतितो यथा निर्बन्धात् मुक्तो भवति। तद्वत् तदृणत्रयात् मुक्तस्त्वं ‘सर्वान्’, ‘पथः’ पुण्यलोकमार्गान् ‘अनुष्व’ संवस्वेत्यर्थः॥

अथ पञ्चमीमाह। ⁽५⁾“स प्रजानन् ० तन्तुमनुसञ्चरेम”⁽५⁾ इति। ‘सः’ ‘प्रजापतिः’, अस्माभिर्दत्तं हविः ‘प्रतिगृह्णीत’ प्रतिगृह्णीत, स्वीकरोतु। कीदृशः प्रजापतिः। ‘ऋतस्य प्रथमजाः’ सत्यस्य परब्रह्मणः प्रथमः पुत्रः। किं कुर्वन्, ‘प्रजानन्’ अस्मत्-