तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२२४ तैत्तिरीये आरण्यके

र॑भेथां^(७) । ⁽८⁾यद॒न्तरि॑क्षं पृथि॒वीमु॒त द्यां यन्मा॒तरं॑ पि॒तरं॑ वा जिहिं॒सिम॑ । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ गा- र्ह॑पत्य॒ उन्नो॑ नेषदुरि॒ता यानि॑ चकृ॒म^(८) । ⁽९⁾भूमि॑- र्मा॒तादि॑तिर्नो॒ जनि॑त्रं॒ भ्राता॒न्तरि॑क्षम॒भिश॑स्त एनः ।

‘गोत्राय’, उपयुज्यते, गोत्रसम्भवाः पूर्वे परे च ये सन्ति तेषां सर्वेषामिदननुष्ठानमुपयुङ्क्ते ॥

अथाष्टमीमाह । ⁽८⁾“यदन्तरिक्षं०यानि चकृम”^(८) इति । वयं ये ‘अन्तरिक्षं’, ‘जिहिंसिम’ हिंसितवन्तः, इति ‘यत्’ पापं, अस्ति तथा ‘पृथिवीं’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति ‘उत’ अपि च, ‘द्यां’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति । लोकत्रयव- र्त्तिनां प्राणिनां अपकारः हिंसा । तथा ‘मातरं पितरं वा’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति ‘तस्मात्’ सर्वस्मात्, ‘एनसः’, ‘नः’ अस्मान्, ‘गार्हपत्यः अग्निः’ गृहपतेर्यजमानस्य सम्बन्धी वह्निः, ‘उन्नेषत्’ उन्नयतु, पापादुद्धतान् करोतु । ‘यानि’ चान्यानि, ‘दुरितानि चकृम’, तेभ्योऽप्युन्नयतु ॥

अथ नवमीमाह । ⁽९⁾“भूमिर्मातादितिः ० लोकान्”^(९) इति । येयं ‘भूमिः’, सेयं ‘नः’ अस्माकं, ‘माता’ लोकानां सर्वेषां निर्मात्री ‘अदितिः’, देवी, ‘जनित्रं’ जननीस्थानीया, भूमिरचेतना निवासाधारकारणभूता, तदभिमानिनी देवता