तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२० तैत्तिरीये आरण्यके

द॑क्षः । व॒सन्तो॒ वसु॑भिः स॒ह । सं॒व॒त्स॒रस्य॑ सवि॒तुः । प्रै॒ष॒कृत् प्रथ॒मः स्मृ॑तः^{(५)} । ^{(६)}अ॒मून॒ादय॑ते॒त्यन्यान्॑ ॥ ॥ २ ॥

त्रिंशकः तादृशा बहवः ‘त्रिंशकाः’ अहोरात्राः, ‘बन्ताः’ वर्गाः स- मूहरूपा भूत्वा, ऋतावेकस्मिन् ‘षष्टिः’, सम्पद्यन्ते षष्टिसङ्ख्याका- होरात्रात्मक ऋतुरित्यर्थः । ‘च’कारः पूर्वोक्तनुद्यमानत्वादि- स्वभावेन समुच्चयार्थः । तस्याश्च षष्टिसङ्ख्याया द्वौ भागौ तौ च ‘शुक्लकृष्णा’त्मकौ, एकैकस्मिन्मासि शुक्लकृष्णतिथयः पञ्चदश मासे मिलित्वा त्रिंशत् । एवं कृष्णपक्षे तिथयोऽपि । ‘च’कारः पूर्ववत् । सोयमृतूनां स्वभाव इति मन्त्राभिप्रायः ॥

अथ पञ्चममाह । ^{(५)}“सारागवस्त्रैर्जरदक्षः ॰ प्रथमः

स्मृतः”^{(५)} इति । समन्ताद्रागमारागः तेन सहितानि सारा- गाणि तादृशानि च वस्त्राणि येषां ते ‘सारागवस्त्राः’, तैः, ‘वसुभिः’ प्रजानां निवासहेतुभिर्देवताविशेषैः, ‘सह’, अयं ‘व- सन्तः’, ऋतुः ‘जरदक्षः’ जरे जले दक्षः कुशलः सन्, ‘सवितुः’ ऋतूनां प्रेरकस्य, ‘संवत्सरस्य’, देवस्य ‘प्रैषकृत्’ आज्ञाकारी, ‘प्रथमः’ ऋतूनां मध्ये मुख्यः, इत्यभिज्ञैः ‘स्मृतः’ । ऋतूनां स्वामी संवत्सरो देवस्तस्याज्ञां सर्वे ऋतवः कुर्वन्ति, तेषां मध्ये मुख्योयं वसन्तः, तदा वृष्टिकालवत्, पङ्ककालुष्याभावेन जलं निर्मलं, देवतानां वस्त्राणि च शृङ्गारार्थं हरिद्रादिद्रव्यर- ञ्जितानि भवन्ति, सोयं वसन्तस्य विशेषस्वभाव इत्यर्थः ॥