तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२ प्रपाठके ११ अनुवाकः। २१५

द्वे यजु॑स्त्र॒यीं वि॒द्यां प्रत्ये॒षा वागे॒तत् प॑र॒मम॒क्षरं॑^{(४)} ^{(५)}तदे॒तदृचा॒भ्युक्तं॑^{(५)} ^{(६)}ऋचो॒ अक्ष॑रे पर॒मे व्यो॑मन् य-

---

संतृणान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् संतृणेति अश्वत्थपर्णेषु दृश्य- मानास्तन्तुदृष्टावयवाः शङ्कवः, तैर्यथा कृत्स्नानि पर्णानि व्याप्तानि, तद्वदोङ्कारेण सर्वा अपि वाग्व्याप्ता। ऐतरेयास्तु प्रणवादेरकारस्यैव सर्ववाग्व्याप्तिमामनन्ति। अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवतीति। अतएव मातृकामन्त्रे सर्वानपि ककारादीन् वर्णानकारशिर- स्कानेव* पठन्ति। यस्माद्युक्तं प्रणवस्य सर्वात्मकत्वं, किञ्चैतत् प्रणवस्वरूपमुत्कृष्टमक्षरमविनश्वरं सर्ववेदान्तवेद्यं परब्रह्म वस्तु। अतएव पिप्पलादशाखायामधीयते, एतद्वै सत्यकामं परं चापरञ्च ब्रह्म यदोङ्कार इति। कठाश्च पठन्ति, एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परमिति। तस्मात् प्रणवेनैव स्वाध्यायप्रा- रम्भो युक्तः॥

प्रणवं प्रशंस्यापरामृचमवतारयति। ^{(५)}“तदेतदृचाभ्युक्तं”^{(५)} इति। ‘तदेतत्’ परब्रह्मस्वरूपं प्रणवाक्षरं, कयाचित् ‘ऋचा’, स्पष्टम्, ‘उक्तं’॥

तामृचं दर्शयति। ^{(६)}“ऋचो अक्षरे ० समासते इति”^{(६)} इति। या एताः ‘ऋचः’, ताः सर्वाः ‘परमे’ उत्कृष्टे, ‘व्योमन्’

---

* षकारादिशिरस्कानिति तै० पाठः।