तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२६८ तैत्तिरीये आरण्यके

स॒द् आस॑न॒ꣳ सुत्या॒ वाग्जु॒हूर्मन॑ उप॒भृद्धृति॑र्ध्रु॒वा प्रा॒- णो ह॒विः सामा॑ध्व॒र्युः स वा ए॒ष य॒ज्ञः प्रा॒णद॑क्षिणोऽन॑- न्तदक्षिणः॒ समृ॑द्धतरः^(१) ॥ १७ ॥

---

देशरूपं 'स्थानं', ता एव 'उपसदः', यत् तत्रोपवेशनं सैव 'सुत्या'. सोमाभिषवः, येयमस्य 'वाक्', सेयं 'जुहूः', यत् 'मनः', सैव 'उपभृत्', या 'धृतिः', अनुष्ठेयार्थावधारणा, सैव 'ध्रुवा', यः 'प्राणः' तदेव 'हविः', यत् 'साम' गायनं, स एव 'अध्वर्युः', सोऽयं भावनारूपः 'यज्ञः', प्राणदक्षिणः' देहान्ते प्राणपरित्याग एव दक्षिणास्थानीयः, अतोऽनन्तदक्षिणत्वादयं यज्ञोऽतिशयेन समृद्धः, * उक्तयज्ञसमाप्तौ प्रभूतमन्नं देयमिति तात्पर्यार्थः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके द्वितीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

---

* सेयं भावना याग एव दक्षिणास्थानीयः 'प्राणः', अतो अनन्त- दक्षिणत्वादयं 'यज्ञः समृद्धतरः'। प्राणो ह्यनन्तः सर्वेभ्योऽपि वस्तुभ्यः अतिशयेन प्रियत्वात् सेयं भावनारूपसम्पन्नस्य दक्षिणोक्ता। अथवा प्रायश्चित्तार्थं पाठरूपत्वस्य 'स एष यज्ञः', 'प्राणदक्षिणः', प्राणस्थिति- हेतुरन्नमेव तत्र दक्षिणा एतत् सर्वैरपेक्षितत्वादनन्तमित्युच्यते। अनन्तदक्षिणत्वादेव अयमतिशयेन समृद्धः, उक्तयज्ञसमाप्तौ च प्रभूत- मन्नं देयमिति तात्पर्यार्थः। इति तै० पाठः।