तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२४ तैत्तिरीये आरण्यके

त्सरात्ता भ्र॑श्यन्ते^{(११)} । ^{(१२)}या॒ः प्रति॑तिष्ठन्ति । सं॑व- त्स॒रे ताः प्रति॑तिष्ठन्ति । वर्षा॑भ्य इत्यर्थः^{(१२)} ॥ ४ ॥

सृ॒णोत्य॒न्यान् सर्वा॑मे॒व षट् च॑ ॥ अनु० ३ ॥

भवन्ति ताः प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात् समृद्धा दृश्यन्ते । ‘अस्य’ एवंविधस्य वर्षर्तौः, ‘चक्षुषी’, ‘ज्वलतश्चैव’, ‘शाम्यतश्च’, अनेन हि ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शक्तिविशेषलाभेनौज्वल्यं भजन्ते । अत- स्तदीये चक्षुषी सर्वान् पदार्थान् उज्ज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृतौ सर्वे पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति । अतस्तदीये च- क्षुषी सर्वान् पदार्थानुपशमयतः । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरव- गन्तव्य इत्यर्थः । तैरतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिष्टका उपधेयाः ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ^{(१२)}“याः प्रतितिष्ठन्ति ० वर्षाभ्य इत्यर्थः”^{(१२)} इति । याः काश्चित् प्रजाः तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बी- जावापमकृत्वा भ्रश्यन्ते ताः प्रजाः न केवलं तस्मादृताेरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षर्तुपर्यन्त- मन्नस्य दुर्लभत्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ‘ताः’ प्रजाः, अन्नस्य सुलभत्वात् कृत्स्नेऽपि ‘संवत्सरे’, प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि ता भ्रश्यन्तामिवेत्येतस्मिन् पूर्ववाक्ये भ्रंशस्यापादानवाचकं पञ्चम्यन्तं पदं किमपि नास्ति, तथापि वर्षर्तुप्रकरणबलेन तल्लाभाद्वर्षाभ्यो भ्रश्यन्ते ‘इति’, तस्य वाक्यस्य ‘अर्थः’, सम्पद्यते ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ * ॥