तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । २३

च॑क्षु॒रिव॑ । तथा॑पीत इ॒व दृ॑श्यते । शी॒तेना॑व्यथय॒न्नि- व॑ । रु॒रुद॑क्ष इ॒व दृ॒श्य॑ते^(१०) । ^(११)ह्ला॒दय॑ते ज्वलत॒श्चैव॑ । शा॒म्यत॑श्चास्य॒ च॑क्षु॑षी । या वै प्र॒जा भ्रँ॑श्य॒न्ते । सं॒व॑-

इव दृश्यते”^(१०) इति । अयं वर्षर्तुः ‘अदुःखः’ स्वयं दुःख- रहितोऽपि, ‘दुःखचक्षुरिव’, ‘दृश्यते’ । तस्मिन् काले प्राणिनां चक्षुरोगोत्पत्तेः । तस्मिन् काले, प्राणिनां कामिलादिरोगो- पेतत्वात् । अयमृतुः स्वयमपि ‘तथा’ ‘पीत इव’ प्राणिद्वारा तद्रोगवानिव ‘दृश्यते’ । कामिलरोगग्रस्तस्य पीतलावभासात् । किञ्च ‘शीतेन’ वृष्ट्या, वायुना च, अर्दिने यच्छीतं तेन ‘शीतेन’, अयमृतुः ‘अव्यथयन्निव’ पीडामप्राप्नुवन्निव, ‘दृश्यते’ । सत्यपि तदा शीते प्रावरणाग्निसेवादिना शान्तस्य शीतस्य प्राणिभिः परिच्छिद्यमानत्वान्नास्ति व्यथा । किञ्च ‘रुरुदक्ष इव’ रुरवो मृगविशेषाः तैर्दक्षः समृद्ध इव, अयमृतुः, ‘दृश्यते’ । अरण्येषु तृणसमृद्ध्या तस्मिन्नृतौ पुष्टानां मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ॥

अथैकादशमाह । ^(११)“ह्लादयते ज्वलतश्चैव ० संवत्सरात् ता भ्रूश्यन्ते”^(११) इति । अयं वर्षर्त्तुः सर्वान् प्राणिनः ‘ह्लाद- यते’ सन्तोषयते । अहो सुवृष्ट्या देवः सम्पत्स्यन्तेऽस्माकं शस्या- नि इत्येवं सर्वस्य लोकस्य परितोषः । तस्मिन्नृतौ बीजवाप- मकृत्वा ‘भ्रंश्यन्ते’, ताः ‘प्रजाः’, न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि ‘संवत्सरात्’, भ्रष्टाः । आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभ- त्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता