तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । २३

च॑क्षु॒रिव॑ । तथा॑पीत इ॒व दृ॑श्यते । शी॒तेना॑व्यथय॒न्नि- व॑ । रु॒रुद॑क्ष इ॒व दृ॒श्य॑ते^(१०) । ^(११)ह्ला॒दय॑ते ज्वलत॒श्चैव॑ । शा॒म्यत॑श्चास्य॒ च॑क्षु॑षी । या वै प्र॒जा भ्रँ॑श्य॒न्ते । सं॒व॑-

इव दृश्यते”^(१०) इति । अयं वर्षर्तुः ‘अदुःखः’ स्वयं दुःख- रहितोऽपि, ‘दुःखचक्षुरिव’, ‘दृश्यते’ । तस्मिन् काले प्राणिनां चक्षुरोगोत्पत्तेः । तस्मिन् काले, प्राणिनां कामिलादिरोगो- पेतत्वात् । अयमृतुः स्वयमपि ‘तथा’ ‘पीत इव’ प्राणिद्वारा तद्रोगवानिव ‘दृश्यते’ । कामिलरोगग्रस्तस्य पीतलावभासात् । किञ्च ‘शीतेन’ वृष्ट्या, वायुना च, अर्दिने यच्छीतं तेन ‘शीतेन’, अयमृतुः ‘अव्यथयन्निव’ पीडामप्राप्नुवन्निव, ‘दृश्यते’ । सत्यपि तदा शीते प्रावरणाग्निसेवादिना शान्तस्य शीतस्य प्राणिभिः परिच्छिद्यमानत्वान्नास्ति व्यथा । किञ्च ‘रुरुदक्ष इव’ रुरवो मृगविशेषाः तैर्दक्षः समृद्ध इव, अयमृतुः, ‘दृश्यते’ । अरण्येषु तृणसमृद्ध्या तस्मिन्नृतौ पुष्टानां मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ॥

अथैकादशमाह । ^(११)“ह्लादयते ज्वलतश्चैव ० संवत्सरात् ता भ्रूश्यन्ते”^(११) इति । अयं वर्षर्त्तुः सर्वान् प्राणिनः ‘ह्लाद- यते’ सन्तोषयते । अहो सुवृष्ट्या देवः सम्पत्स्यन्तेऽस्माकं शस्या- नि इत्येवं सर्वस्य लोकस्य परितोषः । तस्मिन्नृतौ बीजवाप- मकृत्वा ‘भ्रंश्यन्ते’, ताः ‘प्रजाः’, न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि ‘संवत्सरात्’, भ्रष्टाः । आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभ- त्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता

२४ तैत्तिरीये आरण्यके

त्सरात्ता भ्र॑श्यन्ते^{(११)} । ^{(१२)}या॒ः प्रति॑तिष्ठन्ति । सं॑व- त्स॒रे ताः प्रति॑तिष्ठन्ति । वर्षा॑भ्य इत्यर्थः^{(१२)} ॥ ४ ॥

सृ॒णोत्य॒न्यान् सर्वा॑मे॒व षट् च॑ ॥ अनु० ३ ॥

भवन्ति ताः प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात् समृद्धा दृश्यन्ते । ‘अस्य’ एवंविधस्य वर्षर्तौः, ‘चक्षुषी’, ‘ज्वलतश्चैव’, ‘शाम्यतश्च’, अनेन हि ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शक्तिविशेषलाभेनौज्वल्यं भजन्ते । अत- स्तदीये चक्षुषी सर्वान् पदार्थान् उज्ज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृतौ सर्वे पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति । अतस्तदीये च- क्षुषी सर्वान् पदार्थानुपशमयतः । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरव- गन्तव्य इत्यर्थः । तैरतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिष्टका उपधेयाः ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ^{(१२)}“याः प्रतितिष्ठन्ति ० वर्षाभ्य इत्यर्थः”^{(१२)} इति । याः काश्चित् प्रजाः तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बी- जावापमकृत्वा भ्रश्यन्ते ताः प्रजाः न केवलं तस्मादृताेरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षर्तुपर्यन्त- मन्नस्य दुर्लभत्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ‘ताः’ प्रजाः, अन्नस्य सुलभत्वात् कृत्स्नेऽपि ‘संवत्सरे’, प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि ता भ्रश्यन्तामिवेत्येतस्मिन् पूर्ववाक्ये भ्रंशस्यापादानवाचकं पञ्चम्यन्तं पदं किमपि नास्ति, तथापि वर्षर्तुप्रकरणबलेन तल्लाभाद्वर्षाभ्यो भ्रश्यन्ते ‘इति’, तस्य वाक्यस्य ‘अर्थः’, सम्पद्यते ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ * ॥

१ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २५

चतुर्थोऽनुवाकः ।

(१)अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यै॑व। विप्रस॑न्ने क॒नोनि॑के। आङ्के॑ चाऽङ्ग्रह॑णं॒ नास्ति॑। ऋ॒भूणां॒ तन्नि॑बोधत।(१)। (२)कन॑का॒भानि॒ वासा॑ꣳसि। अह॑तानि नि॒बोध॑त। अन्न॑मश्नी॒त

---

कल्पः। अक्षिदुःखोत्थितस्यैवेतिषडिहेह व खतपम इति चेति। अथ प्रथममाह। (१)“अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यैव ० ऋभूणान्तन्निबोधत”(१) इति। अत्र शरदृतुर्वर्ण्यते। ‘अक्षिदुःखं’ नेत्ररोगः, तस्य हि ‘कनीनिके’ अक्षिमध्यवर्त्तिन्यौ तारके, ‘विप्रसन्ने’ नेत्रमलस्यापगतत्वाद्विशेषेण प्रसन्ने भवतः। वर्षर्त्तौ उत्पन्ना नेत्रपीडा शाम्यति यथा कनीनिके प्रसन्ने एवं सर्वं जगदपि मेघपङ्कादिमालिन्याभावात् प्रसन्नं भवति ततः ‘अक्षिदुःखोत्थितस्यैव’, इत्ययम् ‘एव’कारः उपमार्थः। किञ्च अक्षिरोगाभावात् सर्वो जन ‘आङ्के च’ अञ्जनेन चक्षुषी संस्करोत्यपि, तस्मिन् ऋतौ ‘अङ्ग्रहणं’ दृष्टिविरोधि नीहारादिकं ‘नास्ति’, ‘तत्’ सर्वं, ऋतुदेवानां ‘ऋभूणां’, सामर्थ्यमिति ‘निबोधत’ ॥

अथ द्वितीयमाह। (२)“कनकाभानि वासांसि ० अहं वो जीवनप्रदः”(२)इति। तेषामृभूणां देवानां ‘वासांसि’ वस्त्राणि, ‘कनकाभानि’ सुवर्णसदृशानि, ‘अहतानि’, नूतनत्वात् न क्वापि तेषु छिद्रं दृश्यते, हे बुभुत्सवः एवं ‘निबोधत’। किञ्च शरत्काले वाच एतादृश्यः प्रवर्त्तन्ते, हे जनाः ‘अन्नमश्नीत’ अस्मि-

E

२६ तैत्तिरीये आरण्यके

मृ॒ज्मी॒त । अ॒हं वो॑ जीव॒नप्र॑दः^(२) । ^(३)ए॒ता वा॒चः प्र॑- यु॒ज्यन्ते॑ । शर॒द्य॑चोपदृ॒श्यते॑ ॥ १ ॥ अ॒भि॒धू॒न्वन्तो॑ऽभि॒घ्नन्त॑ इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः^(३) । ^(४)अ॒मुतो जेतु॑मिषुमु॒खमिव॑ । सन्न॑द्धाः स॒ह द॑दृशे॒ ह ।

ऋतौ शरीरपुष्टिहेतुत्वाद्भक्ष्यं भोज्यं च पुष्कलं भक्षयत । ततो ‘मृज्मीत’ लेपान् शोधयत । ‘अहं’ शरदाख्य ऋतुः, ‘वः’ युष्माकं, ‘जीवनप्रदः’ सुखभोजनेन युक्तं जीवनं प्रयच्छामि ॥ अथ तृतीयमाह । ^(२)“एता वाचः प्रयुज्यन्ते ० वातव- न्तो मरुद्गणाः”^(३) इति । ‘यत्र’ यदा, ‘शरदाख्यः’ ऋतुः, ‘उप- दृश्यते’, तदानीमन्नमश्नोतेति ‘एता वाचः’, प्राणिभिः ‘प्रयु- ज्यन्ते’, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते । तस्मिन्नृतौ ‘मरुद्गणाः’ देवविशेषसङ्घाः, ‘अ- भिधून्वन्तः’ सर्वतः कम्पयन्तः, ‘अभिघ्नन्तः’ आभिमुख्येन हननं कुर्वन्तः, ‘इव’, ‘वातवन्तः’ तीव्रेण वायुना युक्ताः, भवन्ति ॥ अथ चतुर्थमाह । ^(४)“अमुतो जेतुमिषुमुखमिव ० वि- शिखासः कपर्दिनः”^(४) इति । ‘अमुतः’ वायुलोकात्, आगताः वायवः, ‘इषुमुखं’ योद्धृभिः शत्रुभिः प्रेरितं बाणाग्रं, ‘जेतुमिव’, ‘सन्नद्धाः’ कवचादिभृतः, ‘सह ददृशे ह’ सङ्घीभूता दृश्यन्त एव, हेमन्तेऽतिप्रबला वायवो युद्धार्थं सन्नद्धा इव सर्वतः प्रच- रन्ति । अत एव प्राणिनोपि युद्धार्थिन इव शीतवातोपद्रव-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २७

अप॒ध्व॒स्तैर्वस्ति॑व॒र्णैरिव॑ । वि॒शि॒खासः॑ कप॒र्द्दिनः॑^(४) । ^(५)अक्रु॑द्धस्य यो॒त्स्यमा॑नस्य । क्रु॒द्धस्ये॑व लो॒हिनी॑ । हे॒मन्तश्चक्षु॑षी वि॒द्यात् । अ॒क्ष्णयोः॑ क्षिप॒णोरि॑व^(५) ॥ २ ॥ ^(६)दुर्भिक्षं॑ दे॒वलो॒केषु॑ । मं॒नू॒नामु॒दकं॑ गृ॒हे । ए॒ता वाचः॑ प्र॑व॒दन्तीः॑ । वैद्यु॒तो या॑न्ति शैशि॒रीः^(६) । ^(७)ता

---

परिहाराय कञ्चुकाद्यावृता दृश्यन्ते । ‘अपध्वस्तैः’ तिरस्कृतैर्मलिनैः, ‘वस्तिवर्णैरिव’ वस्त्याकारैः कवचैरिव युक्ताः, ‘विशिखासः’, विविधशिखायुक्ताः, ‘कपर्दिनः’ केशबन्धयुक्ताश्च, प्राणिनो दृश्यन्ते । रजकैर्धौतानां घटितानां लिप्तानां वस्त्राणां अतिशैत्येन परित्यज्य नूतनाः स्थूलतन्तवो मलिनाश्च पटाः द्विचिगुणाः प्राव्रियन्ते, उष्णीषादिभिश्च शिरांसि वेष्ट्यन्त इत्यर्थः ॥

अथ पञ्चममाह । ^(५)“अक्रुद्धस्य योत्स्यमानस्य ० अक्ष्णयाः क्षिपणोरिवेति”^(५) इति । ‘अक्रुद्धस्य’ क्रोधरहितस्यैव ‘हेमतः’ हेमन्तर्त्तोः, ‘चक्षुषी’, ‘लोहिनी’ रक्ताकारे, ‘विद्यात्’ । तत्र दृष्टान्तः । ‘क्रुद्धस्य’ क्रोधाविष्टस्य, परान् हन्तुं पुरुषं प्रेरयतः अक्षिणी रक्ते तद्वत् । न चात्र क्रुद्धस्य ‘योत्स्यमानस्य’, इत्यनेन पुनरुक्तिः, उभयोरेकवाक्यत्वाङ्गीकारात् । क्रोधाविष्टपुरुषसाम्यं वक्तुं एक ‘इव’कारः । अक्षिसाम्यं वक्तुमपर ‘इव’कारः ॥

अथ षष्ठमाह । ^(६)“दुर्भिक्षं देवलोकेषु ० वैद्युतो यान्ति शैशिरोरिति”^(६) इति । पूर्वत्र यथा वाताभिघातादिकं हेम-

E 2

२८ तैत्तिरीये आरण्यक

अ॒ग्निः प॑वमा॒ना अन्वै॑क्षत । इ॒ह जी॑वि॒काम॑परि॒पश्य॑-
न् । तस्यै॒षा भव॑ति⁽७⁾ । ⁽८⁾इ॒हेह॑ वः स्वतपसः । मरु॑तः-

न्तस्य लक्षणमुक्तं । एवमत्र शिशिरस्य लक्षणमुच्यते । ‘देवलो-
केषु’ अन्तरिक्षभागेषु, ‘उदकं’, ‘दुर्भिचं’ भित्तितुमपि दुर्लभं,
तस्मिन्नृतौ वृष्टेरभावात् । ‘मनूनां’ मनुष्याणां, ‘गृहे’, कूपादि-
सद्भावात् ‘उदकं’, अल्पं विद्यते । तस्मादुदकार्थिभिर्गृहेषु गत्वा
जलं ग्राह्यं न तु मार्गेषु । तदस्मिन् ‘एताः’ एवंरूपाः, ‘वाचः’,
‘प्रवदन्तोः’ उच्चारयन्त्यः प्रजाः, ‘शैशिरोः’ शिशिरर्त्तौ विद्य-
मानाः, ‘वैद्युतः’ विद्युतसम्बन्धिन्यः, विद्युदुपलक्षितसन्तापयुक्ताः,
‘यान्ति’ मार्गे गच्छन्ति, तदिदं शिशिरर्त्तौर्लक्षणं । एभिः
षड्भिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

अतःपरं ब्राह्मणमुच्यते । ⁽७⁾“ता अग्निः पवमाना ० तस्यै-
षा भवति”⁽७⁾ इति । ‘अग्निः’, देवः ‘इह’, लोके प्राणिनां ‘जीवि-
कां’ जीवनहेतुमुदकम्, ‘अपरिपश्यन्’, ‘पवमानाः’ शोधयन्तीः,
निरुदकत्वं प्रकाशयन्तीः, मार्गे गच्छन्तीः, ‘ताः’ प्रजाः, ‘अन्ववैक्षत’
अनुसृत्यैवं विचारितवान्, एताः प्रजा एवं वदन्ति इह चोदकं
न पश्यामः किं वा प्राणिनां भविष्यतीतिचिन्तितवानित्यर्थः ।
‘तस्य’ अग्निविचारस्य, प्रतिपादिका ‘एषा’, ऋग्विद्यते ॥

तामृचमाह । ⁽८⁾“इहेह व स्वतपसः ० शर्म सप्रथा आवृणे”
⁽८⁾ इति । ‘स्वतपसः’ स्वायत्ततपसः, सन्तापोदकयोः स्वत-
न्त्रा इत्यर्थः, ‘सूर्य्यत्वचः’ सूर्य्यसमानदीप्तयः, तादृशा हे

१ प्रपाठके ५ अनुवाकः। २६

सूर्य॑त्वचः । शर्म॑ स॒प्रथा॒ आर्वृ॑णी॒(८) ॥ ३ ॥ दृश्यत इ॒वार॑णे ॥ अनु० ४ ॥

पञ्चमोऽनुवाकः । ⁽१⁾अतिताम्राणि वासा॑ꣳसि । षष्टिश्चत्रिꣳश॒तश्च च ।

‘मरुतः’, ‘वः’ युष्मत्सकाशात्, सप्रथाः’ विस्तारयुक्तं, ‘शर्म’ सुखकारणमुदकं, ‘इहेह’ एतेषु सर्वेषु जलरहितप्रदेशेषु, ‘आवृणे’ प्राणिजीवनार्थं अहमग्निः सर्वतः प्रार्थये, अनेनापि मन्त्रेण काञ्चिदिष्टिकामुपदध्यात् ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ * ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः । अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्त्वान्याप्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वेति यथा प्रवर्ग्यस्यादौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यते अन्ते शं नो वात इति शान्तिः पठ्यते, एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका अपि पूर्वेष्टकावत् अन्या आपो न भवन्ति किन्तु मदन्तिकाङ्कास्तप्ता आपस्तास्ततसृभिरुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह ।

(१)“अतिताम्राणि वासाꣳसि • अग्निशिखा असस्रुत”(१) इति ।

३० तैत्तिरीये आरण्यके

विश्वे॑देवा विप्र॑हरन्ति। अ॒ग्निजि॑ह्वा अ॒संश्च॑त^{(१)}। ^{(२)}नै- व दे॒वो न मर्त्य॑ः। न राजा॒ वरु॑णो वि॒भुः। ना॒ग्निर्नैन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः। मा॒दृक्कुंचन॒ विद्य॑ते^{(२)}। ^{(३)}दि॒व्यस्यैका॑ ध॒नुरार्त्निः॑। पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ॥ १ ॥ तस्येन्द्रो॑ वम्रीरू॒पेण॑। धनु॒र्ज्यामच्छि॑नत् स्व॒यम्^{(३)}।

---

यथा पूर्वत्र वसन्ताद्यृतुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां साराग- शुक्लवस्त्रादीनि एवमत्रापि शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानां 'असितास्राणि', वस्त्राणि आयुधानि च ऋष्ट्यादीनि ते च 'विश्वेदेवाः', तैर्ऋष्टिवजिग्रतग्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून् 'प्रहरन्ति', ततः 'अग्निजिह्वाः' अरुणकेतुकाग्निरूप- जिह्वायुक्ताः, 'असंश्चत' जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं कृतवन्तः ॥

अथ द्वितीयामाह। ^{(१)}“नैव देवो न मर्त्यः ॰ मादृक्कुचन विद्यते”^{(२)} इति। यदास्फोटनं विश्वेदेवैः कृतं। तदत्र स्पष्टी- क्रियते। 'कचन' कश्चन, कोऽपि देवः, 'मादृक्' मादृक् मत्स- दृशः, 'न विद्यते'। एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यं। सोऽयं विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ॥

अथ तृतीयामाह। ^{(३)}“दिव्यस्यैका धनुरार्त्निः ॰ मच्छि- नत् स्वयम्”^{(३)} इति। 'अस्य' विश्वेदेवजिह्वारूपस्यारुण- केतुकस्याग्नेः, 'एका धनुरार्त्निः' धनुष ऊर्ध्वकोटिः। 'दिवि',

१ प्रपाठके ५ अनुवाकः ॥ २१

$^{(४)}$तदि॑न्द्र॒धनु॒रित्यज्यं॑ । अ॒भ्रवर्णे॑षु चक्ष॑ते । ए॒तदे॒व शंयोर्बार्ह॑स्प॒त्यस्य॑ । ए॒तद्रु॒द्रस्य॒ धनु॑:।$^{(४)}$ । $^{(५)}$रु॒द्रस्य॑ त्वेव॒- धनु॒रार्त्तिः॑ । शिर॒ उत्पि॑पेष । स प्र॑व॒र्ग्यो॑ भवत् । त- स्मा॒द्यः स प्र॑व॒र्ये॑ण य॒ज्ञेन॒ यज॑ते । रु॒द्रस्य॒ स शिर॒: प्रति॑-

---

'श्रिता', 'अपरा' तु अधस्तनी कोटिः, 'पृथिव्यामाश्रिता' । वम्रयः पिपीलिकासमाना जन्तवः । यदीयवमनान् मृत्तिका द्रवीक्रियते । 'इन्द्रः' यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः सन् 'वम्रिरू- पेण', अधःकोटिसमीपे स्थाने स्थित्वा 'तस्य' अरुणकेतुकस्याग्नेः, धनुष्यवस्थितां 'ज्यां', 'स्वयं' 'अवाच्छिनत्' ॥

अथ चतुर्थीमाह । $^{(४)}$"तदिन्द्रधनु रित्यज्यं ॰ एतद्रुद्रस्य धनुर्हति"$^{(४)}$ इति । यस्य धनुषो ज्याच्छिन्ना 'तत्' तदेत्, अ- भिज्ञाः 'अभ्रवर्णेषु' मेघस्थितप्रकाशेषु, दृष्ट्या इन्द्रेणच्छिन्नत्वात् ज्यारहितं 'इन्द्रधनुः', इत्याचक्षते । योयं बृहस्पतिपुत्रः 'शंयुः', तस्यापि 'एतदेव', 'धनुः', अनेनैव धनुषाऽसौ स्वकार्यं सम्पाद- यति । 'एतद्रुद्रस्य धनुः', तस्मादिदमुत्कृष्टं रुद्रो नामात्रारुण- केतुकोऽग्निः । रुद्रो वा एष यदग्निरिति श्रुतेः । एताभिश्च- उष्णोदकरूपास्सप्तसप्तउपधेयाः ॥

अथ ब्राह्मणं । $^{(५)}$"रुद्रस्य त्वेव धनुरार्निः ॰ एवं वेद"$^{(५)}$ इति । यदेतत् उच्छिन्नज्याकं 'धनुः', तस्येन्द्रवधं पुराणं धनुष्टम्

३२ तैत्तिरीये आरण्यके

दधाति॑ । नैनꣳ॑रु॒द्र आ॒रुको॑ भवति । य ए॒वं वेद॑ ⁽५⁾ ॥ २ ॥
श्रियतायज॑तेची॒र्णिं च॑ ॥ ५ ॥

---

इत्येतावदेव न, किन्तु ज्यायां छिन्नायामुत्पतन्ती धनुष ऊर्ध्वा कोटिरर्चस्य रुद्रस्य गलमवष्टभ्य पूर्वमवस्थिता तस्य 'रुद्रस्य', 'शिरः', छिन्दन्ती ऊर्ध्वं नीत्वाऽधःपतन्ती 'पिपेष' तच्छिरश्चूर्णी-चकार । 'स' च पिष्टार्द्धशिरोभागः, 'प्रवर्ग्य'रूपेणाविर्बभौ । यस्माद्रुद्रस्य शिर एव प्रवर्ग्यः 'तस्मात्', प्रवर्ग्यसहितेन 'यज्ञेन', यः 'यजते', 'सः' अयं, 'रुद्रस्य', तत् 'शिरः', 'प्रतिदधाति' पुनः समादधाति । 'यः' पुमान् 'एवं' शिरःसमाधानप्रकारं, 'वेद', तम् 'एनं', 'रुद्रः', 'आरुको न भवति', तस्य हिंसां न करोतीत्यर्थः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ❀ ॥

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३३

षष्ठोऽनुवाकः ।

(१)अ॒त्यू॒र्ध्वाक्षोऽ॑ति॒रश्चा॑त् । शि॒शि॒रः प्र॒दृश्य॑ते । नैव रू॒पं न वासा॑ꣳसि । न चक्षुः॑ प्रति॒दृश्य॑ते(१) । (२)अ॒न्योन्यं॑

---

कल्पः । अत्यूर्ध्वाच इति त्रीण्यृतुमण्डलान्येव दृष्ट इति चेति ऋतुमण्डलशब्दस्य मन्त्रनामत्वादुपधेयानामिष्टकानामपि तदेव नाम । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)“अत्यूर्ध्वाचोतिरश्चात् ॰ न चक्षुः प्रतिदृश्यते”(१) इति । योऽयं ‘शिशिरः’, ऋतुः सोऽयं प्राणिषु प्रकर्षेण ‘दृश्यते’ । कीदृशः शिशिरः, ‘अत्यूर्ध्वाचः’, तस्मिन्नृतौ यदा शीतबाहुल्यं भवति तदानीं कम्पमानाः प्राणिनो हस्ताभ्यां उर आच्छादयन्तो मुखेन सीत्कारं कुर्वन्तो द्वे भ्रुवावत्यूर्द्धमुन्नमयन्ति, तदिदं तस्यर्त्तोरत्यूर्ध्वाचत्वं । शीतपीडितत्वादेव दक्षिणतो वामतो वा तिर्यङ् न पश्यति । तदिदम् ‘अतिरश्चात्’, इत्युच्यते । यत्तु शरीरस्य ‘रूपं’,तदपि शीतवेलायां प्राणिभिः ‘नैव’,‘दृश्यते’ । ‘वासांसि’, अपि नैव दृश्यन्ते ‘चक्षुः’, अपि दर्पणादौ ‘न प्रतिदृश्यते’ । रूपवस्त्रादिषु नात्यन्तमादरः किन्तु शीतपरिहारमेवान्विच्छन्तीत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“अन्योन्यं तु न हिंसतः ॰ सूर्यस्योदयनं प्रति”(२) इति । यौ परस्परमत्यन्तद्वेषिणौ युद्धार्थमुद्युक्तौ तावपि शिशिरर्त्तौ ‘अन्योन्यन्तु’, ‘न हिंसतः’ शीत-

३४ तैत्तिरीये आरण्यके

तु॒ न हि॑ꣳसातः । स॒तस्त॑ह्ये॒वलक्ष॑णम् । लो॒हि॒ता॒क्षि॒ण॒ शार॑शीर्ष्णा । सूर्य॑स्यो॒दयं॒ प्रति॑⁽२⁾ । ⁽१⁾त्वङ्क॑रोषि॒ न्यञ्ज॑लिकां । त्वङ्क॑रोषि नि॒जानु॑कां ॥ १ ॥

निवारणाय प्रावरण एव प्रयत्नयुक्तौ सन्तौ परस्परं हिंसा- मपि न कुरुतः, यदेतदीदृशं प्राणिनां वर्त्तनं 'तत्' 'एतत्' 'सतः' वर्त्तमानस्य, शिशिरर्त्तोः 'लक्षणं' देवेन सूर्येण सम्पादितं चिह्नं अनेन लक्षणेन शिशिरत्वं विद्यात् । किञ्च तस्यर्त्तौ- रभिमानिदेवताविग्रहे 'अक्षिण' चक्षुषी, 'लोहितः', वर्णः भवति 'शीर्ष्णा', शिरसि, 'शार' शारिमायाः, शुक्लिमायाः, यो वर्णः स वर्णे भवति । कस्मिन् काले अयं वर्णविशेष इति उच्यते । 'सूर्यस्योदयनं प्रति' सूर्योदयवेलायां । अत्र सर्वत्रोच्यमानेषु काललक्षणेषु यथा प्रजा सुसम्भवति तत्र प्रजाद्वारेण कालं लक्षयति । यत्तु प्रजासु न सम्भवति तत् साक्षादेव काला- भिमानिदेवतायां द्रष्टव्यं ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽१⁾"त्वङ्करोषि न्यञ्जलिकां ० अमी वा- चमुपासतामिति"⁽१⁾ इति । हे शिशिरर्त्तौ 'त्वं', 'अञ्जलिकां' हस्ताग्रवर्त्तिनमञ्जलिं, 'निकरोषि' न्यग्भूतङ्करोषि, तथा 'जानुकां' जानुप्रदेशमपि, 'त्वं', 'निकरोषि' न्यग्भूतं करोषि । सर्वे प्राणिनः शीतबाहुल्यादग्निसेवार्थं हस्तौ न्यग्भूतौ कुर्वन्ति । उदरादिदेहावयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी अपि भूमि-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३५

नि जा॑नुका मे॒ न्य॑ञ्जलिका । अमी वाच॑मुपास॑ता- मिति॑^(३) । ⁽४⁾तस्मै॒ सर्व॑ ऋ॒तवो॑ नमन्ते । म॒र्या॒दा॒कर॒त्वात् प्र॑पुरो॒धां । ब्रा॒ह्म॒णं प्रा॒प्नोति॑ । य ए॒वं वेद॑ । स खलु

स्पर्शिनी यथाभवत्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति । स्वयमेवं कुर्वन्तो बुद्धिमन्तो प्रबुद्धान् बालान् प्रत्येवमुपदिशन्ति । हे बालाः ‘अमी’ भवन्तः, ईदृशीं ‘वाचमुपासतां’। कीदृशी वागिति तदु- च्यते । ‘मे’ मदीया, ‘जानुका’ न्यग्भूता भवतु, ‘अञ्जलिका’, अपि न्यग्भूता भवत्विति, श्रोतः ‘इति’ शब्द एवंविधलक्षणप्र- दर्शनार्थः। अनुक्तमप्येतादृशं लोकव्यवहारं दृष्ट्वा तमृतुं जानी- यात् । ऋतुमण्डलाख्यैरेतैर्मन्त्रैस्तिस्र इष्टका उपदध्यात् ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते। ⁽४⁾“तस्मै सर्व ऋतवो नमन्ते • तस्यै- षा भवति”⁽४⁾ इति। ‘यः’ पुमान्, ‘एवं’ उक्तैरनुवाकैः प्रतिपा- दितमृतुस्वभावं, ‘वेद’। ‘तस्मै’ पुरुषाय, ‘सर्वे’ ‘ऋतवः’ वसन्ताद- यः, ‘नमन्ते’ प्रह्वीभवन्ति स्वाधीना भवन्ति । किंच ‘स ब्राह्मणः’ ‘पुरोधां’ पुरतोऽवस्थितिं, सर्वेषु ब्राह्मणेषु प्राधान्यं ‘प्राप्नोति’ । ऋतूनां स्वाधीनत्वं दुःखानुत्पादकत्वं तस्मिन् स्वाधीनत्वे प्रा- धान्यप्राप्तौ च हेतुरुच्यते ‘मर्यादाकरत्वात्’, इति । अयं हि विद्वान् पुरुषः तेषां वसन्ताद्यृतूनां मर्यादां करोति यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये धर्माः तत्र तान् प्रवर्त्तयति । मर्यादाकरत्वमेव कथमिति तदुपपाद्यते । ‘स खलु’ विद्वान् ब्राह्मणः, देहपाता- दूर्ध्वं ‘संवत्सरः’ भूत्वा संवत्सरनिष्पादकादित्यरूपो भूत्वाऽऽरुण-

F 2

३६ द्वितीये आरण्यके

संवत्सर एतैस्सेनानीभिः सह । इन्द्राय सर्वान् का- मानभिवहति । सद्रप्सः । तस्यैषा भवति^(४) ॥ २ ॥ ^(५)अव॑ द्र॒प्सो अ॑ꣳशु॒मती॑मतिष्ठत् । इया॒नः कृ॒ष्णो दश॑- भिः स॒हस्रै॑ः । प्राव॑र्त॒मिन्द्र॒ः शच्या॒ धम॑न्तं । उप स्तु॒हि तं

केतुकाग्नितादात्म्यं प्राप्य, ‘एतैः’ ‘सेनानीभिः’ वसन्तो वसुभिः सह शुक्लवासा रुद्रगण इत्यादिवाक्येषु प्रतिपादितैर्वसन्तादि- देवतासहवर्त्तिभिर्वस्वादिभिः सेनाधिपतिभिः ‘सह’, वर्त्तमानः सन् ‘इन्द्राय’ कर्मस्वामिने यजमानाय, ‘सर्वान् कामान्’, ‘अभि- वहति’ आभिमुख्येन सम्पादयति, तस्मादारुणकेतुकाग्निप्रा- प्तियोग्यत्वादयं विद्वान् मर्यादाकरो भवत्येव ‘सः’ च विदुषा प्राप्य आरुणकेतुकः, ‘द्रप्सः’ उदकरूपः, वृष्टिहेतुत्वात् ‘तस्य’ द्रप्सरूपस्यारुणकेतुकाग्नेः, प्रतिपादिकेयं काचिदृग्विद्यते ॥

अथ तामृचं दर्शयति । “^(५)अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् ॰

नृम्णामथद्राम्^(५) इति । ‘द्रप्सः’ उदकात्मकोऽयमारुणकेतु- कः, ‘अंशुमती’ अंशुशब्देन सोमलताखण्डवाचिना सर्वा ह्योषधय उपलक्ष्यन्ते तद्युक्तत्वादंशुमती पृथिवी ताम्, ‘अवातिष्ठत्’ अवगम्य प्राप्य तत्रावस्थितः । कीदृशो द्रप्सः, ‘दशभिः सहस्रैः’ अनेकसहस्रसङ्ख्याकैः आदित्यरश्मिभिः, ‘इयानः’ सञ्चरन्, आदित्याज्जायते वृष्टिरिति स्मृतेः । ‘कृष्णः’ कृषिहेतुः, सति ह्युदके भूमिं कृषन्ति । हे आदित्यरूपारुणकेतुकाग्ने ‘इन्द्रः’ वृष्टेरीश्वरस्त्वं, ‘आवत्तं’ पुनःपुनरावृत्य तं, ‘शच्या’ स्वकीयया

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३७

*नृम्णामयथ॑द्रा॒मिति॑^{(५)}। ^{(६)}ए॒तयै॒वेन्द्र॑: सला॒वृक्या स॒ह । असु॑रान् परि॑वृ॒श्चति॑ । पृथि॒व्यँऽशु॑मती । तामन्व॑वस्थितः संव॑त्स॒रोदि॒वञ्च॑ । नैवं॑विदु॒षाचा॒र्यान्ते॒वासिनौ॑ । अ॒- न्यो॒न्यस्मै॑ द्रुह्याता॑म् । यो द्रुह्य॑ति । भ्रश्य॑ते स्व॒र्गाल्लो॒कात् ।

---

शक्ता, तदा तदाऽपेक्षितकाले समागत्य 'धमन्तं' गर्जनादिनाऽ- ब्दयन्तं 'नृम्णां' नृभिर्मनुष्यैः, मननीयं सर्वदा प्रार्थनीयं 'अथ- द्रां' अथो द्रवणशीलम्, 'तं' द्रप्सं, उदकविशेषं, 'उपस्तुहि' । भूमौ प्रस्रावय इत्यनेन मन्त्रेण द्रप्सवतीमिष्टकामुपदध्यात् ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ^{(६)}“एतद्वैवेन्द्रः ० अत ऊर्ध्वं मनिर्व- चनाः”^{(१)} इति। योऽयं 'इन्द्रः' आरुणकेतुको वृष्टिखामी, 'सला- वृक्या' सलः सलिलं जलन्तस्य 'आवृका' दानं तद्युक्ता भूमिः सलावृकी एतया सलावृक्या निमित्तभूतया, 'सह', 'असुरान्' असवः प्राणा रमन्ते क्रोडन्ते येषु मेघेषु सत्सु ते मेघा असुराः तान्, 'परिवृश्चति' परितश्छिनत्ति, अयं देवो जलार्थी पृथिवीनिमित्तं मेघभेदं कृत्वा वर्षयतीत्यर्थः । पूर्वोक्तमन्त्रे येयं 'अंशुमती', कथिता सेयं 'पृथिवी', विवक्षिता 'तां' पृथिवीं, 'दिवञ्च', अनुसृत्य अयं संवत्सरात्मक आरुणकेतुको देवो वह्नि- रूपेणादित्यरूपेण वा 'अवस्थितः', यः पुमानेवमारुणकेतुका- ग्नेर्महिमानं जानाति तेन 'एवंविदुषा', सह 'आचार्यान्तेवासि- नौ', 'अन्योन्यस्मै', द्रोहं कर्तुं नार्हतः आचार्योऽध्वर्युः यज्ञे धर्मा-

---

* नृणामिति A. C. पुस्तकद्वयसम्मतः पाठः ।

३८	तैत्तिरीये आरण्यके

इत्यृतुम॑ण्डला॑नि । सूर्यम॑ण्डलान्य॒ाख्यायि॑काः । अत ऊ॒र्ध्वँ स॒निर्व॑चनाः^(६) ॥ ३ ॥

नि॒जानु॑कां भ॑व॑ति द्रुह्याताम॒म्वञ्च॑ च^(६) ॥ अनु० ६ ॥

नाचरतीतिव्युत्पत्तेः यजमानोन्तेवासी तस्याध्वर्योः समीपे नि-
वासात् तावध्वर्युयजमानावभिज्ञेन सह द्रोहयोग्यौ न भवतः
स्वयं द्रोग्धावपि न भवतः द्रोग्धारावपि न भवत इति वक्तु-
मन्योन्यस्मा इत्युक्तं, तस्मै विदुषे स्वयं द्रोहमकृत्वा सोपि यथा
न द्रुह्यति तथा वर्त्तितव्यं, ‘यः’ मूढः, तस्मै विदुषे ‘द्रुह्य-
ति’, सोऽयं स्वर्गलोकाद्भ्रष्टो भवति तस्मान्न द्रोहः कर्त्तव्यः,
स्मृतिः प्रत्यक्षमृत्यारभ्य पञ्चस्वनुवाकेषु प्रोक्तोर्थ उपसंह्रियते।
‘इति’ एवमतीते ग्रन्थे, ऋतूर्ऋतूनानुद्यमान इत्यादिभिर्ऋतु-
मण्डलप्रतिपादकानि वाक्यान्युक्तानि, एतैरादित्यमण्डलम-
त्यादिभिः सूर्यमण्डलप्रतिपादकानि वाक्यान्युक्तानि, पूर्वोक्त
एवार्थो दृढमाख्यायते। यासु ऋचु उदाहृतासु ता आख्या-
यिकाः शुकन्ते अन्यदित्यादयः ता अप्युक्ताः, अत ऊर्ध्वमुपरि-
तनेष्वनुवाकेषु ‘सनिर्वचनाः’ निःशेषेण वचनं निर्वचनं ब्राह्मण-
न्तेन सहिताः, ‘आख्यायिकाः’, सनिर्वचनाः पूर्वेष्वनुवाकेषु म-
न्त्रप्रतिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाहृताः, उत्तरेष्वनुवाकेषु
ब्राह्मणप्रतिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाह्रियन्त इत्यर्थः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ० ॥

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ३६

सप्तमोऽनुवाकः ।

(१)आ॒रो॒गो भ्राजः॑ पट॒रः प॑त॒ङ्गः । स्व॑र्ण॒रो ज्योति॑षीमा॒न् विभा॑सः । ते अ॒स्मै सर्वे॑ दि॒वमा॑त॒पन्ति॑ । ऊर्जं॑ दु- हा॑ना अ॒नप॑स्फुरन्तः॑(१)॒ इति॑ । (२)क॒श्यपो॑ऽष्ट॒मः । सम-

---

कल्पः । आरोग इत्यष्टौ पदशोयन्ते शिल्पमिति चेत्या- रोगादीनि विभासान्तानि । तत्र ब्राह्मणभाग इत्यादिपद- प्रतिपादिकामृचमुदाहरति । (१)“आरोगोभ्राजः ० अनप- स्फुरन्तः”(१) इति । आरोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि सप्तानां सूर्यविशेषाणां नामधेयानि ते सप्तापि सूर्याः 'अस्मै' लो- कार्थं, 'दिवं' आकाशं, 'आतपन्ति' सर्वतः प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, 'ऊर्जं दुहानाः' वृष्टिद्वारेण क्षीरादिरसं सम्पादय- न्तः । 'अनपस्फुरन्तः' प्राणिनां प्रातिकूल्येन प्रकाशनमप- स्फुरणं तदकुर्वन्तः, अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदाकुर्वन्तीत्यर्थः । श्रौत 'इति'शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्यामृच्यु- क्तैरारोगादिनामभिः सप्तभिरिष्टका उपदध्यादित्यर्थः । आ- रोगस्तया देवतयांगिरस्वद्द्वाधोदेत्येवमुपधानमन्त्रा उन्नेयाः॥

अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति । (२)“कश्यपोऽष्टमः ० तस्यैषा भवति”(२) इति । पूर्वोक्तारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योयं 'अष्ट- मः', सूर्यः तस्य 'कश्यपः' इति नामधेयं । तेन नाम्नेष्टका उप-

४० | तैत्तिरीये आरण्यके

ह्ममेरुन्न॑जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति^(२) । ^(३)यत्ते॑ शि॒ल्पं क॑श्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पुष्क॒लंश्चि॒त्रभा॑नु । य॒स्मि॒न् सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त सा॒कं ॥ १ ॥ तस्मि॑न्त्राजा॑नमधि॒विश्र॑येम॒मिति॑^(३) । ^(४)ते अ॒स्मै सर्वे॑-

---

दध्यात् । 'सः' च कश्यपमेरुपर्वतः, 'न', कदाचिदपि परित्यजति मेरुस्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । 'तस्य' कश्यपस्य, प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ॥

अथ तामृचं दर्शयति । ^(३)“यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावत् तस्मिन् राजानमधिविश्रयेममिति”^(३) इति । हे 'कश्यप', अष्टमसूर्य, 'यत्', 'ते' तव, 'शिल्पं' जगत्प्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म, 'यस्मिन्' स्वकीये प्रकाशरूपे चित्रकर्मणि, आरोगादयः 'सप्त सूर्याः', 'साकमर्पिताः' त्वया सह स्थापिताः, 'तस्मिन्' शिल्पे प्रकाशलक्षणे, 'इमं' यजमानं, 'राजानं' दीप्तियुक्तं कृत्वा, 'अधिविश्रय' सर्वेषामुपरि विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पं, 'रोचनावत्' प्रकाशयुक्तं, 'इन्द्रियावत्' इन्द्रियसामर्थ्ययुक्तं, 'पुष्कलं' सम्पूर्णं, 'चित्रभानु' विविधरश्मियुक्तं, इत्येषा काश्यपप्रतिपादिकाऽभिहिता ॥

कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टीकरोति । ^(४)“ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योतिः ॰ सूर्या इत्याचार्याः”^(४) इति । 'ते' सर्वे सप्तापि सूर्याः, 'अस्मै' जगत्प्रकाशनार्थं, 'कश्यपात्', सकाशात्

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः ॥ ४१

कश्य॒पाज्ज्योति॒र्लभ॑न्ते । तान्सोमः कश्य॒पादधि॑निर्ध- मति। भ्रस्ताकर्मकृदि॑वै॒वम्॑ । $^{(१)}$ $^{(५)}$प्रा॒णो जी॒वानीन्द्रि॑यजी- वा॒नि । स॒प्त शीर्ष॑ण्याः प्रा॒णाः । सूर्या इत्याचा॒र्याः॑$^{(५)}$ ।

ज्योतिर्लभन्ते । यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तः तथापि 'तान्' सूर्य्यान्, 'सोमः', देवः 'कश्यपात्', सकाशात् 'अधि- निर्धमति' अधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोध- यति सोमो हि तानाह्वय कश्यपसमीपं प्रापितवान्, तस्य कश्य- पस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं सम्पन्नमित्यर्थः । भ्रस्तेत्यादि- स्तत्र दृष्टान्तः, रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धनसाधन- मिवेत्याचष्टे । यथा चर्ममय्या दृष्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिता- ग्निना सुवर्णादेः किटादिकमपनीय 'भस्त्राकर्मकृत्' सुवर्ण- कारः, शोधयति एवं कश्यपसम्बन्धकारो सोमस्तान् सूर्य्यान्- शोधयत् ॥

तेषां सप्तसूर्य्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति । "$^{(५)}$प्राणो जीवानीन्द्रियजीवानि ॰ सूर्या इत्याचार्याः"$^{(५)}$ इति । मुख- नासिकयोः सञ्चारी यः 'प्राणः', स एव सप्तभिः वृत्तिभेदैः 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवं, केचित् 'आचार्याः', आहुः । 'जीवानि' जीवननिमित्तभूतानि, महदहङ्कारपञ्चतन्मात्ररूपाणि तत्त्वा- नि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अन्ये 'आचार्याः', प्रचक्षते । 'इन्द्रियजीवानि' चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवननिमित्तभूतानि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अपरे

४२ तैत्तिरीये आरण्यके

(३)अप॑श्यम॒हमे॒तान्त्स॒प्त सूर्य्या॒निति॑ । पञ्च॑ कर्णो॒ वात्स्या॑यनः । स॒प्तक॑र्णिश्च॒ प्लाक्षिः॑ ॥ २ ॥

आनु॒श्रवि॑क ए॒व नौ क॒श्यप॒ इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न

---

प्रचक्षते । शिरस्यवस्थितानि यानि सप्तच्छिद्राणि तेषु सञ्च- रन्तः 'प्राणाः', 'सप्त सूर्याः', 'इति', अन्ये । एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्य्यबुद्ध्या खैरुपास्यानि तत्त्वान्याहुः, अतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः ॥

अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति । (१)“अपश्यमहमेतान् ० महामेरुं गन्तुम्”(१) इति । 'पञ्चकर्ण- नामकः', कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिः 'एतान्' आरोग्यादीन्, 'सप्तसूर्यान्', प्रत्यक्षेणैव 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । तथा 'सप्त- कर्णनामकः', कश्चित् प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरपि 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । अतो मनुष्यैः सन्निहितत्वादेक एव सूर्य्योऽवलोक्यते, न तु व्यवहितत्वादितरे षट् सूर्या अवलोक्यन्ते । किञ्च तौ 'उभौ' अपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी, 'वेदयिते' इत्थं वेदयतः, प्राणिनः सर्वान् बोधयतः । किमिति तदुच्यते, 'कश्यपाख्यः' अष्टमः सूर्य्यः, 'नौ' आवयोः उभयोः, 'आनु- श्रविक एव', न तु प्रत्यक्षः गुरूपदेशमनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः, तत्रैवानुगतः, 'आनुश्रविकः', यत्ते शिल्पं कश्यपेत्यादि- मन्त्रादेवावगम्यत इत्यर्थः । प्रत्यक्षादर्शने हेतुमप्याहुः,