तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२६ तैत्तिरीये आरण्यके

मृ॒ज्मी॒त । अ॒हं वो॑ जीव॒नप्र॑दः^(२) । ^(३)ए॒ता वा॒चः प्र॑- यु॒ज्यन्ते॑ । शर॒द्य॑चोपदृ॒श्यते॑ ॥ १ ॥ अ॒भि॒धू॒न्वन्तो॑ऽभि॒घ्नन्त॑ इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः^(३) । ^(४)अ॒मुतो जेतु॑मिषुमु॒खमिव॑ । सन्न॑द्धाः स॒ह द॑दृशे॒ ह ।

ऋतौ शरीरपुष्टिहेतुत्वाद्भक्ष्यं भोज्यं च पुष्कलं भक्षयत । ततो ‘मृज्मीत’ लेपान् शोधयत । ‘अहं’ शरदाख्य ऋतुः, ‘वः’ युष्माकं, ‘जीवनप्रदः’ सुखभोजनेन युक्तं जीवनं प्रयच्छामि ॥ अथ तृतीयमाह । ^(२)“एता वाचः प्रयुज्यन्ते ० वातव- न्तो मरुद्गणाः”^(३) इति । ‘यत्र’ यदा, ‘शरदाख्यः’ ऋतुः, ‘उप- दृश्यते’, तदानीमन्नमश्नोतेति ‘एता वाचः’, प्राणिभिः ‘प्रयु- ज्यन्ते’, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते । तस्मिन्नृतौ ‘मरुद्गणाः’ देवविशेषसङ्घाः, ‘अ- भिधून्वन्तः’ सर्वतः कम्पयन्तः, ‘अभिघ्नन्तः’ आभिमुख्येन हननं कुर्वन्तः, ‘इव’, ‘वातवन्तः’ तीव्रेण वायुना युक्ताः, भवन्ति ॥ अथ चतुर्थमाह । ^(४)“अमुतो जेतुमिषुमुखमिव ० वि- शिखासः कपर्दिनः”^(४) इति । ‘अमुतः’ वायुलोकात्, आगताः वायवः, ‘इषुमुखं’ योद्धृभिः शत्रुभिः प्रेरितं बाणाग्रं, ‘जेतुमिव’, ‘सन्नद्धाः’ कवचादिभृतः, ‘सह ददृशे ह’ सङ्घीभूता दृश्यन्त एव, हेमन्तेऽतिप्रबला वायवो युद्धार्थं सन्नद्धा इव सर्वतः प्रच- रन्ति । अत एव प्राणिनोपि युद्धार्थिन इव शीतवातोपद्रव-