तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २५

चतुर्थोऽनुवाकः ।

(१)अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यै॑व। विप्रस॑न्ने क॒नोनि॑के। आङ्के॑ चाऽङ्ग्रह॑णं॒ नास्ति॑। ऋ॒भूणां॒ तन्नि॑बोधत।(१)। (२)कन॑का॒भानि॒ वासा॑ꣳसि। अह॑तानि नि॒बोध॑त। अन्न॑मश्नी॒त

---

कल्पः। अक्षिदुःखोत्थितस्यैवेतिषडिहेह व खतपम इति चेति। अथ प्रथममाह। (१)“अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यैव ० ऋभूणान्तन्निबोधत”(१) इति। अत्र शरदृतुर्वर्ण्यते। ‘अक्षिदुःखं’ नेत्ररोगः, तस्य हि ‘कनीनिके’ अक्षिमध्यवर्त्तिन्यौ तारके, ‘विप्रसन्ने’ नेत्रमलस्यापगतत्वाद्विशेषेण प्रसन्ने भवतः। वर्षर्त्तौ उत्पन्ना नेत्रपीडा शाम्यति यथा कनीनिके प्रसन्ने एवं सर्वं जगदपि मेघपङ्कादिमालिन्याभावात् प्रसन्नं भवति ततः ‘अक्षिदुःखोत्थितस्यैव’, इत्ययम् ‘एव’कारः उपमार्थः। किञ्च अक्षिरोगाभावात् सर्वो जन ‘आङ्के च’ अञ्जनेन चक्षुषी संस्करोत्यपि, तस्मिन् ऋतौ ‘अङ्ग्रहणं’ दृष्टिविरोधि नीहारादिकं ‘नास्ति’, ‘तत्’ सर्वं, ऋतुदेवानां ‘ऋभूणां’, सामर्थ्यमिति ‘निबोधत’ ॥

अथ द्वितीयमाह। (२)“कनकाभानि वासांसि ० अहं वो जीवनप्रदः”(२)इति। तेषामृभूणां देवानां ‘वासांसि’ वस्त्राणि, ‘कनकाभानि’ सुवर्णसदृशानि, ‘अहतानि’, नूतनत्वात् न क्वापि तेषु छिद्रं दृश्यते, हे बुभुत्सवः एवं ‘निबोधत’। किञ्च शरत्काले वाच एतादृश्यः प्रवर्त्तन्ते, हे जनाः ‘अन्नमश्नीत’ अस्मि-

E