तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ३१३

कल्पमानं॑ । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति⁽९⁾ । ⁽१०⁾अ॒न्तः प्रवि॑ष्टं क॒र्त्तार॑मे॒तं । अ॒न्तश्च॒न्द्रम॑सि॒ मन॑सा चर॑न्तं । स

ताः, 'तं'*पञ्चषड्ढोत्टदेवं, 'ऋतुभिः', 'कल्पमानं' पञ्चधा षोढा वा भिन्नैः वसन्तादिभिः, सर्वव्यवहारसमर्थं, 'ऋतस्य पदे' सत्यस्य परब्रह्मणःस्थाने, 'कवयः' वेदरहस्याभिज्ञाः, 'निपान्ति' नि- तरां पालयन्ति, परब्रह्मैवायं चन्द्ररूपः षड्ढोतेत्येवमुपासत इत्यर्थः ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽१०⁾"अन्तः प्रविष्टं ० शतधा चरतं"⁽१०⁾ इति । 'देवाः', सर्वे 'सहैव सन्तं' स्वकीयहृदये स्वेन जीवात्मना सहैवावस्थितं, 'एतं' षड्ढोत्टदेवं परमात्मानं, 'न विजानन्ति' वेदान्ताभ्यासमन्तरेण हृदयेऽवस्थितोऽयं परमात्मेति विशेषेण न जानन्ति । कीदृशं परमात्मानं । 'अन्तःप्रविष्टं' अन्तर्यामि- रूपेण सर्वेषां पृथिव्यादिपदार्थानां मध्येऽवस्थितं । एतच्च वाजसनेयिनोऽन्तर्यामिब्राह्मणे यः पृथिव्यान्तिष्ठन्नित्यादिना बहुप्रपञ्चेनामनन्ति । 'कर्त्तारं' नियामकत्वेन सर्वस्य निष्पा- दकं, 'अन्तश्चन्द्रमसि' चन्द्रमण्डलमध्ये, 'मनसा' सङ्कल्पमात्रेण, 'चरन्तं', एतच्चोपलक्षणं सर्वेष्वपि वस्तुषु चरन्तमित्यर्थः । एत-

---

* "तं" चन्द्ररूपं षड्ढोत्टदेवं इति F पुस्तकपाठः
2 ७ 2