तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३१४ तैत्तिरीये आरण्यके

हैव सन्तं॑ न वि॑जानन्ति दे॒वाः । इन्द्र॑स्या॒त्मानँ॑ शत॒धा चर॑न्तम्^(१०) ॥ ५ ॥

^(११)इन्द्रो॒ राजा॒ जग॑तो॒ य ईशे॑ । स॒प्तहो॑ता स॒प्तधा विक्ॢप्तः॑^(११) । ^(१२)परे॑ण॒ तन्तुं॑ परिषि॒च्यमा॑नम् । अ॒न्तरा-

---

देव स्पष्टीकर्त्तुं, शतधा चरन्तमित्युक्तं । ‘इन्द्रस्य’ परमैश्वर्य्युक्तस्य देवादेः, आत्मभूतं स्वरूपं* ॥

अथ सप्तहोतृहृदयाख्यो मन्त्रः । तत्र प्रथमां ऋचमाह । (११)“इन्द्रो राजा • सप्तधा विक्ॢप्तः”^(११) इति । महार्विर्होतेत्ययं मन्त्रः ‘सप्तहोता’ । स च ‘सप्तधा कॢप्तः’ होत्रध्वर्युप्रमुखैः सप्तभिः प्रकारैः सम्पादितः । स किंरूप इति तदुच्यते । ‘इन्द्रः’ परमैश्वर्य्ययुक्तः, ‘राजा’ दीप्यमानः ‘यः’ परमात्मा, ‘जगतः’, ‘ईशः’ स्वामी भवति । स एवायं सप्तहोतृरूप इत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । (१२)“परेण तन्तुं • ब्रह्मान्वविन्दत्”^(१२) इति । ‘ब्रह्मा’ प्रजापतिः, ‘देवानां’ इन्द्रादीनां, ‘हृदयं’ हृदयस्थितं परमात्मानं, ‘अन्वविन्दत्’ अन्विष्य लब्धवान्, कीदृशं, ‘तन्तुं’, ‘परेण’ अर्वाच्छिन्नस्य यज्ञस्य परस्तात् फलदशायां, ‘परिषिच्यमानं’ वृष्टिरूपेण परितः सिच्यमानं,

* ‘आत्मानं’ स्वरूपभूतं, इति तै० पाठः ।