तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३२२ तैत्तिरीये आरण्यके

हृ॒दा प॑श्यन्ति॒ मन॑सा मनी॒षिण॑: । स॒मु॒द्रे अ॒न्तः क॒वयो॑ वि॒चक्ष॑ते । मरी॑चीनां प॒दमि॑च्छन्ति वे॒धस॑:।⁽२७⁾। ⁽२८⁾प॒त॒ङ्गो वाचं॒ मन॑सा विभर्त्ति। तां ग॑न्ध॒र्वोऽव॑दद्ग॒र्भे अ॒-

---

असून् प्राणान् राति ददातीति 'असुर:' परमात्मा, तस्य 'मायया' अचिन्त्यशक्त्या, 'अक्तं' अभिव्यक्तं, 'पतङ्गं' आदित्यं, 'हृदा' 'मनसा' हृत्पुण्डरीकगतेन नियमितेनान्तःकरणेन, 'मनीषिण:' वेदशास्त्राभिज्ञा: महर्षय:, 'पश्यन्ति' ध्यात्वा साक्षात् कुर्वन्ति, 'कवय:' लौकिकवार्त्ताभिज्ञा:* पुरुषा:, 'समुद्रे अन्तः' समुद्रसमानेऽन्तरिक्षमध्ये, 'विचक्षते' विशेषेण कथयन्ति, अयमादित्य: उदित: मध्याह्ने सङ्गत इत्यादि व्यवहारं कुर्वन्ति । 'वेधस:' विधातारोऽनुष्ठानकुशला: केचिद्यजमाना:, 'मरीचीनां', 'पदं' रश्मीनां स्थानमादित्यं, 'इच्छन्ति' आदित्यसायुज्यप्राप्त्यर्थमनुतिष्ठन्तीत्यर्थ: ॥

अथाष्टादशोमाह । ⁽२८⁾"पतङ्गो वाचं ० निपान्ति"⁽२८⁾ इति। 'पतङ्ग:' आदित्य:, 'मनसा', स्वकीयेन, प्राणिनां 'वाचं', 'विभर्त्ति' धारयति, अन्तर्यामिरूपेण वाचं प्रेरयतीत्यर्थ: । तथाच पौराणिका आहु:, योऽन्तःप्रविश्यमम वाचमिमां प्रसुप्तां

* कालवृत्तान्ताभिज्ञा इति तै० पाठः ।