तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३२८ तैत्तिरीये आरण्यके

स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वा। अत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम्^(१)। ^(२)पुरु॑ष ए॒वेदꣳ सर्वम्॑। यद्भूतं॒ यच्च॒ भव्यम्॑। उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशानः॑। यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति^(२)। ^(३)ए॒तावा॑नस्य महि॒मा। अ- तो॒ज्यायाꣳ॑श्च॒ पुरु॑षः॥ १ ॥

---

ब्रह्माण्डगोलकरूपां ‘विश्वतो वृत्वा’ सर्वतः परिवेष्ट्य, दशाङ्गुल- परिमितं देशं ‘अत्यतिष्ठत्’ अतिक्रम्य स्थितः। दशाङ्गुलमित्यु- पलक्षणं, ब्रह्माण्डाद्बहिरपि सर्वतो व्याप्यावस्थित इत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह। ^(२)“पुरुष एवेदꣳ • यदन्नेनातिरोह- ति”^(२) इति । ‘यद्भूतं’ अतीतं जगत्, ‘यच्च भव्यं’ भविष्यज्जगत्, यदपि ‘इदं’ वर्तमानं जगत्, तत् ‘सर्वं’, ‘पुरुष एव’। यथाऽ- स्मिन्* कल्पे वर्तमानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराट्पुरु- षस्यावयवाः, तथा एवातीतागामिनोरपि कल्पयोर्द्रष्टव्यं । ‘उत’ अपि च, ‘अमृतत्वस्य’ देवत्वस्य, अयं ‘ईशानः’ स्वामी, यस्मात् कारणात् ‘अन्नेन’ प्राणिनां भोग्येनान्नेन निमित्त- भूतेन, ‘अतिरोहति’, स्वकीयकारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्यमानं जगदवस्थां प्राप्नोति । तस्मात् प्राणिनां कर्मफलभोगाय जगदवस्थास्वीकारात् नेदन्तस्य वस्तुतत्त्वमित्यर्थः ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)“एतावानस्य • त्रिपादस्यामृतं दिवि”

* यदा यस्मिन्निति तै० पाठः ।