तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३२७

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

(१) स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।

---

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

एतैरेकादशभिरनुवाकैश्चातुर्होत्रीयचयनमन्त्रा उक्ताः* । अथ नारायणनाम्ना पुरुषसूक्तनाम्ना च व्यवह्रियमाणोऽनुवाक उच्यते । तस्य विनियोगं महाग्नावापस्तम्बश्चाह । पुरस्तात् प्रतीचीं पुरुषाकृतिं चिनोति पुरुषशिरो भवति, सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठेतेति । ब्रह्ममेधेऽपि प्रेतदाहोपस्थाने विनियोगं भरद्वाज आह । नारायणाभ्यामुपस्थानमिति । अयं चोत्तरश्चेत्युभावप्यनुवाकौ नारायणमन्त्रौ नारायणाख्येन केनचित् ऋषिणा दृष्टत्वात्, जगत्कारणस्य नारायणाख्यस्य पुरुषस्य प्रतिपादकत्वात्† । तत्रास्मिन् द्वादशेऽनुवाके प्रथमामृचमाह । (१)“सहस्रशीर्षा ० अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्”(१) इति । सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः ‘पुरुषः’, सोऽयं ‘सहस्रशीर्षा’, सहस्रशब्दस्योपलक्षणत्वात् अनन्तैः शिरोभिर्युक्त इत्यर्थः, यानि सर्वप्राणिनां शिरांसि तानि सर्वाणि तद्देहान्तःपातित्वात् तदीयान्येवेति सहस्रशीर्षत्वं । एवमक्षिषु पादेष्वपि योजनीयं । ‘सः’ पुरुषः, ‘भूमिं’

---

* अभिहिता इति F, G चिह्नित-पुस्तकद्वयपाठः ।
† प्रतिपादकत्वादिति G चिह्नित-पुस्तकपाठः ।
३ M