तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ३२६

पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॒स्या॒मृतं॑ दि॒वि^{(३)}} । ^{(४)}त्रि॒पादूर्ध्व उदै॒त् पुरु॑षः । पादो॑ऽस्ये॒हाऽऽभ॑व॒त् पुन॑: ।

---

(३) इति । अतीतानागतवर्तमानरूपं जगद्यावदस्ति 'एतावान्' सर्वोऽपि, 'अस्य' पुरुषस्य, 'महिमा' । स्वकीयसामर्थ्यविशेषः, न तु तस्य वास्तवं स्वरूपं वास्तववस्तुपुरुषः 'अतः' महिम्नोऽपि, 'ज्यायान्' अतिशयेनाधिकः । एतच्च* स्पष्टीक्रियते। 'विश्वाभूतानि'† कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि, 'अस्य' पुरुषस्य, 'पादः' चतुर्थोऽंशः। 'अस्य', अवशिष्टं 'त्रिपात् स्वरूपं' 'अमृतं' विनाशरहितं सत्, 'दिवि' द्योतनात्मके स्वप्रकाशरूपे, अवतिष्ठते । यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याम्नातस्य परब्रह्मण इयत्तया अभावात् अंशचतुष्टयं न निरूपयितुं शक्यं तथापि जगदिदं ब्रह्मस्वरूपापेक्षयाऽत्यल्पमिति विवक्षितत्वात् पादोपन्यासः ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः ० साशनानशने अभि”^{(४)} इति । योऽयं 'त्रिपात्', 'पुरुषः' संसारस्पर्शरहितब्रह्मस्वरूपः‡ । सोऽयं 'ऊर्ध्व उदैत्' अस्मादज्ञानकार्यात्

---

* एतच्चोभयमिति F, G चिह्नित-पुस्तकद्वय-पाठः ।
† सर्वाणि भूतानि इति G चिह्नित पुस्तकपाठः ।
‡ संसारस्पर्शरहितब्रह्मस्वरूप इति तद्भिन्नाक्षरपुस्तकस्य G चिह्नित-पुस्तकस्य च पाठः ।
3 M 2