तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३३० तैत्तिरीये आरण्यके

ततो विष्वङ्‌व्यक्रामत् । साशनानशने अभि^(४) । ^(५)त-

---

संसाराद्वहिर्भूतः सन् अत्यन्तैर्गुणदोषैरस्पृष्टः उत्कर्षेण स्थितवान् । तस्य योऽयं 'पादः' लेशः, सोऽयं 'इह' मायायां, 'पुनराभवत्' । सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति । अस्य सर्वस्य जगतः, परमात्भांशत्वं* भगवताऽप्युक्तम्, विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगदिति । 'ततः' मायया आगत्यानन्तरं† 'विष्वङ्' देवतिर्यगादिरूपो‡ विविधः सन्, 'व्यक्रामत्' व्याप्तवान् । किं कृत्वा । 'साशनानशने' 'अभि,' लक्ष्य साशनं भोजनादिव्यवहारोपेतं चेतनं प्राणिजातं अनशनं तद्रहितमचेतनं गिरिनद्यादिकं तदुभयं यथास्यात् तथा स्वयमेवंविधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“तस्माद्विराज्जायत ० पश्चाद्भूमिमथोपुरः”^(५) इति । विष्वङ्‌व्यक्रामदिति यदुक्तं तदेव प्रपञ्च्यते । 'तस्मात्' आदिपुरुषात्, 'विराट् अजायत' ब्रह्माण्डदेह उत्पन्नः, विविधं राजन्ते वस्तून्यत्रेति विराट्, 'विराजो अधि' विराड् देहस्योपरिस्थितमेव देहमधिकरणं कृत्वा,

---

* परमात्मोपदेशत्वमिति तै० पाठः † माययागत्यनन्तरमिति तै० पाठः। मायायामागत्यनन्तरमिति G चिह्नित-पुस्तकपाठः । ‡ देवतिर्यगादिरूपेणेति तै०पाठः। G चिह्नित पुस्तकस्य च पाठः।