तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३३३

नाः । अब॑ध्नन् पुरु॑षं प॒शुं^(७) । ^(८)तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौ-
क्षन् । पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ॥ ३ ॥
तेन॑ दे॒वा अय॑जन्त । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये^(८) । ^(९)त-
स्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व्वहुतः॑ । सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यं प॒शूꣳस्ताꣳ-

मासाः, पञ्चर्तवः, त्रय इमे लोकाः, असावादित्य एकविंश इति
श्रुताः पदार्था एकविंशतिदारुयुक्तेध्मत्वेन भाविताः । यः
पुरुषो* वै राजोऽस्ति तं ‘पुरुषं’, ‘देवाः’ प्रजापतिप्राणेन्द्रिय-
रूपाः, ‘यज्ञं तन्वानाः’ मानमयज्ञं कुर्वाणाः, ‘पशुमबध्नन्’
विराट्पुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः । एतदेवाभिप्रेत्य पूर्व्वत्र
पुरुषेण हविषेत्युक्तं ॥

अथाष्टमीमाह । ^(८)“तं यज्ञं बर्हिषिप्रौक्षन् ० साध्या ऋषयश्च
ये”^(८) इति । ‘यज्ञं’ यज्ञसाधनभूतं, ‘तं’ पुरुषं, पशुत्वभावनया
यूपे बध्नन् ‘बर्हिषि’ मानसे यज्ञे, ‘प्रौक्षन्’ प्रोक्षितवन्तः । की-
दृशं ‘अग्रतः’ सर्व्वसृष्टेः पूर्व्वं, ‘पुरुषं जातं’ पुरुषत्वेनोत्पन्नं । एतच्च
पूर्व्वमेवोक्तं । तस्माद्विराजायत विराजो अधिपूरुष इति । ‘तेन’
पुरुषरूपेण पशुना, ‘देवाः’ ‘अयजन्त’ मानसयागं निष्पा-
दितवन्तः । के ते देवाः इति त एवोच्यन्ते । ‘साध्याः’ सृष्टि-
साधनयोग्याः, प्रजापतिप्राणरूपाः तदनुकूलाः, ‘ऋषयः’ मन्त्र-
द्रष्टारश्च, ‘ये’, सन्ति ते सर्वेऽपि ‘अयजन्त’ ॥

अथ नवमीमाह । ^(९)“तस्माद्यज्ञात् सर्व्वहुत ० ग्राम्याश्च ये”

---

* यत् यः पुरुष इति G चिह्नित-पुस्तकपाठः ।