तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३२६	तैत्तिरीये आरण्यके

ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑: । प॒द्भ्याग्ँ शू॒द्रो अ॑जायत^(१३) ।
^(१४)च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒: सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत^(१४) । ^(१५)ना-
भ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौ: सम॑वर्त्तत । प॒द्भ्यां
भूमि॒र्दिश॑: श्रोत्रा॑त् । तथा॑ लो॒काग्ँ अ॑कल्पयन्^(१५) ॥ ६ ॥

---

इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिः सप्तमकाण्डे स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीतेत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता । अतः प्रश्नोत्तरे उभे अपि तत्परत्वेनैव* योजनीये ॥

अथ चतुर्दशीमाह । ^(१४)“चन्द्रमा मनसो जातः ० प्राणाद्वायुरजायत”^(१४) इति । यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादिपशवः ऋगादिवेदाः ब्राह्मणादिमनुष्याश्च तस्मादुत्पन्नाः, एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्नाः । ‘चक्षोः’ चक्षुषः ॥

अथ पञ्चदशीमाह । ^(१५)“नाभ्या आसीदन्तरिक्षं ० अकल्पयन्”^(१५) इति । यथा देवास्तस्मादुत्पन्नाः । तथा लोकानप्यन्तरिक्षादीन् प्रजापतेः नाभ्याद्यवयवात्† ‘अकल्पयन्’ उत्पादितवन्तः ॥

---

* तत्परत्वेनैव तयोरिति F पुस्तकपाठः
† नाभ्याद्यवयवेभ्य इति तै० पाठः ।