तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३३५

वा॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॑त् । तस्मा॑ज्जा॒ता अ॒जाव॑यः।(११) । (१२) यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते।(१२) । (१३)ब्राह्म॒णो॑स्य॒ मु- ख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृतः ॥ ५ ॥

---

केचिदूर्ध्वाधोभागयोरुभयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽश्ववत् ‘अजा- यन्त’ । तथा ‘गावः’, अजाश्वावयश्च ते सर्वेऽप्युत्पन्नाः ॥

अथ द्वादशीमाह । (१२)“यत् पुरुषं० कावूरू पादावुच्येते” (१२) इति । प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वक्तुमत्र ब्रह्म- वादिनां प्रश्ना उच्यन्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवाः ‘यत्’ यदा, ‘पुरुषं’ विराड्रूपं, ‘व्यदधुः’ सङ्कल्पेनोत्पादितवन्तः । तदानीं ‘क- तिधा’ कतिभिः प्रकारैः, ‘व्यकल्पयन्’ विविधं कल्पितवन्तः । एष सामान्यरूपः प्रश्नः । मुखं किमित्यादयो विशेषप्रश्नाः ॥

अथ त्रयोदशीमाह । (१३)“ब्राह्मणोस्य ० अजायत”(१३) इति । योऽयं ब्राह्मणजातिविशिष्टः पुरुषः सोऽयं ‘अस्य’ प्रजा- पतेः, ‘मुखमासीत्’, मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योऽयं ‘राजन्यः’ क्ष- त्रियजातिः, स बाहुत्वेन निष्पादितः, बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः । ‘तत्’ तदानीं, यौ प्रजापतेः ‘ऊरू’, तद्रूपः ‘वैश्यः’, सम्पन्नः* ऊरुभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । तथा ‘पद्भ्यां शूद्रः’, उत्पन्नः ।

---

* उत्पन्न इति तै० पाठः ।

२ 8