तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३३५

वा॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॑त् । तस्मा॑ज्जा॒ता अ॒जाव॑यः।(११) । (१२) यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते।(१२) । (१३)ब्राह्म॒णो॑स्य॒ मु- ख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृतः ॥ ५ ॥

---

केचिदूर्ध्वाधोभागयोरुभयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽश्ववत् ‘अजा- यन्त’ । तथा ‘गावः’, अजाश्वावयश्च ते सर्वेऽप्युत्पन्नाः ॥

अथ द्वादशीमाह । (१२)“यत् पुरुषं० कावूरू पादावुच्येते” (१२) इति । प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वक्तुमत्र ब्रह्म- वादिनां प्रश्ना उच्यन्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवाः ‘यत्’ यदा, ‘पुरुषं’ विराड्रूपं, ‘व्यदधुः’ सङ्कल्पेनोत्पादितवन्तः । तदानीं ‘क- तिधा’ कतिभिः प्रकारैः, ‘व्यकल्पयन्’ विविधं कल्पितवन्तः । एष सामान्यरूपः प्रश्नः । मुखं किमित्यादयो विशेषप्रश्नाः ॥

अथ त्रयोदशीमाह । (१३)“ब्राह्मणोस्य ० अजायत”(१३) इति । योऽयं ब्राह्मणजातिविशिष्टः पुरुषः सोऽयं ‘अस्य’ प्रजा- पतेः, ‘मुखमासीत्’, मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योऽयं ‘राजन्यः’ क्ष- त्रियजातिः, स बाहुत्वेन निष्पादितः, बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः । ‘तत्’ तदानीं, यौ प्रजापतेः ‘ऊरू’, तद्रूपः ‘वैश्यः’, सम्पन्नः* ऊरुभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । तथा ‘पद्भ्यां शूद्रः’, उत्पन्नः ।

---

* उत्पन्न इति तै० पाठः ।

२ 8

३२६	तैत्तिरीये आरण्यके

ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑: । प॒द्भ्याग्ँ शू॒द्रो अ॑जायत^(१३) ।
^(१४)च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒: सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत^(१४) । ^(१५)ना-
भ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौ: सम॑वर्त्तत । प॒द्भ्यां
भूमि॒र्दिश॑: श्रोत्रा॑त् । तथा॑ लो॒काग्ँ अ॑कल्पयन्^(१५) ॥ ६ ॥

---

इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिः सप्तमकाण्डे स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीतेत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता । अतः प्रश्नोत्तरे उभे अपि तत्परत्वेनैव* योजनीये ॥

अथ चतुर्दशीमाह । ^(१४)“चन्द्रमा मनसो जातः ० प्राणाद्वायुरजायत”^(१४) इति । यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादिपशवः ऋगादिवेदाः ब्राह्मणादिमनुष्याश्च तस्मादुत्पन्नाः, एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्नाः । ‘चक्षोः’ चक्षुषः ॥

अथ पञ्चदशीमाह । ^(१५)“नाभ्या आसीदन्तरिक्षं ० अकल्पयन्”^(१५) इति । यथा देवास्तस्मादुत्पन्नाः । तथा लोकानप्यन्तरिक्षादीन् प्रजापतेः नाभ्याद्यवयवात्† ‘अकल्पयन्’ उत्पादितवन्तः ॥

---

* तत्परत्वेनैव तयोरिति F पुस्तकपाठः
† नाभ्याद्यवयवेभ्य इति तै० पाठः ।

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ३६७

(१६)वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑म्। आ॒दि॒त्यव॑र्णं तम॑सस्तु पा॒रे। सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑। नामा॑नि कृ॒- त्वाभि॒वद॒न् यदास्ते॑(१६)। (१७)धा॒ता पु॒रस्ता॒द्यमु॒दाज॑-

---

अथ षोडशीमाह। (१६)“वेदाहमेतं ॰ यदास्ते”(१६) इति। यथोक्तविराट्पुरुषध्यानमत्र प्रतिपाद्यते। तत्र मन्त्रद्रष्टा स्वकी- यं ध्यानानुभवं प्रकटयति। ‘यत्’ यः पुरुषः, ‘सर्वाणि रूपाणि’ देवमनुष्यशरीराणि, ‘विचित्य’ विशेषेण निष्पाद्य, ‘नामानि’ च देवोऽयं पशुरयमित्यादीनि, ‘कृत्वा’, ‘अभिवदन्’, तैर्नाम- भिरभितो व्यवहरन्, ‘आस्ते’, ‘एतं’ ‘पुरुषं’ विराजं, ‘महा- न्तं’ सर्वगुणैरधिकं, ‘आदित्यवर्णं’ आदित्यवत् प्रकाशमानं, ‘वेद’ ‘अहं’, जानामि, ध्यानेन सर्वदा अनुभवामीत्यर्थः। स च पुरुषः ‘तमसः पारे’ अज्ञानात्परस्ताद्वर्त्तते। अतो गुरुशास्त्रोपदेशरहितैर्मूढैरनुभवितुमशक्य इत्यर्थः॥

अथ सप्तदशीमाह। (१७)“धाता ॰ अयनाय विद्यते” (१७) इति। ‘धाता’ प्रजापतिः, ‘यं’ विराट्पुरुषं, ‘उदाजहार’ ध्यातॄणामुपकारार्थं प्रख्यापितवान्। ‘चतस्रः प्रदिशः’ चतुर्द्दि- क्षु वर्तिनः सर्वान् प्राणिनः, ‘प्रविद्वान्’ प्रकर्षेण जानन्, ‘शक्रः’ इन्द्रः, तदनुग्रहार्थं प्रख्यापितवान्। धातुरिन्द्रस्योपदेशात् ‘तं’

२ s २

३३८ तैत्तिरीये आरण्यके

हार॑। श॒क्रः प्र॒विद्वा॒न् प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः। तमे॒वं वि॒द्वा- न॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति। नान्यः पन्था॒ अय॑नाय विद्यते⁽१७⁾। ⁽१८⁾य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वाः। ता॒नि धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑-

विराट्पुरुषं ‘एवं’ उक्तप्रकारेण, ‘विद्वान्’ साक्षात् कुर्वन्, ‘इह’ अस्मिन्नेव जन्मनि, ‘अमृतः’ मरणरहितः, ‘भवति’। यदा विराट्पुरुषोऽहमिति साक्षात् करोति तदानीं वर्त्तमा- नदेहस्य तत्स्वरूपलाभावात् तन्मरणेन *अयमुपासको न म्रियते ‘अयनाय’ अमृतत्वप्राप्तये, ‘अन्यः पन्थाः’ यथोक्तविराट्- पुरुषसाक्षात्कारमन्तरेणान्यो मार्गः, ‘न विद्यते’। न हि कर्म- सहस्रैरप्यमृतत्वं सम्पादयितुं शक्यते। न कर्मणा न प्रजया धनेनेत्यादि शास्त्रात् ॥

अथाष्टादशीमाह। ⁽१८⁾“यज्ञेन ० मन्ति देवाः”⁽१८⁾ इति। अत्र कृत्स्नानुवाकतात्पर्यं सङ्क्षिप्योपन्यस्यति। ‘देवाः’ प्रजापति- प्राणरूपाः, ‘यज्ञेन’ यथोक्तेन मानसेन सङ्कल्पेन, ‘यज्ञं’ यथोक्त- यज्ञस्वरूपं प्रजापतिं, ‘अयजन्त’ पूजितवन्तः, तस्मात् पूजनात् ‘तानि’ प्रसिद्धानि, ‘धर्माणि’ जगद्रूपविकाराणां धारकाणि, ‘प्रथमानि’ मुख्यानि भूतानि,† ‘आसन्’, एतावता सृष्टिप्रतिपा-

---

* तत्प्रत्यक्तरूपत्वाभावात् अन्यमरणेनेति G चिह्नितपुस्तकपाठः।
† मुख्यभूतानीति G चिह्नितपुस्तकपाठः।

३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३३६

सन् ॥ ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्ते । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्या: सन्ति॑ दे॒वा:(१८) ॥ ७ ॥*

पू॒रुष॑:, पु॒रः, अग्र॑तः, अजायत, कु॒तः, अ॑कल्पयन्, आ॑सन्, द्वे च॑ ॥ १२ ॥

---

दकोनुवाकभागार्थः† सङ्गृहीतः। अथोपासनतत्फलरूपोनु- वाकभागार्थः सङ्गृह्यते, 'यत्र' यस्मिन् विराट्प्राप्तिरूपे, नाके, 'पूर्वे साध्याः' पुरातना विराडुपास्तिसाधकाः,‡ 'देवाः', 'सन्ति' तिष्ठन्ति । तं 'नाकं' विराट्प्राप्तिरूपं स्वर्गं, 'ते महिमानः' तदुपासका महात्मानः, 'सचन्ते' समवयन्ति प्राप्नुवन्ति ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥

---

* एतत्पुरुषसूक्ते ऋग्वेदीयपुरुषसूक्तात् पाठभेदो दृश्यते । एत- दीया सप्तमी ऋक् 'तथा लोकाँऽ अकल्पयन्' इत्यतः परं पठिता । तथा षोडशी सप्तदशी च द्वे ऋचे ऋग्वेदीयसूक्ते न दृश्येते । † सृष्टिप्रतिसृष्टिप्रतिपादक इति तै० पाठः । ‡ विराड्रूपोपास्तिसाधका इति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

२४०	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

(१) अ॒द्भ्यः संभू॑तः पृथि॒व्यै रसा॓च्च । वि॒श्वकर्म॑णः॒ स-
म॑वर्त्त॒ताधि॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति । तत्पुरु॑षस्य॒

---

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

अथोत्तरनारायणाख्यः कश्चिदनुवाकस्तस्य च विनियोगं पुरुषमेधे आपस्तम्ब आह । उत्तरनारायणेनादित्यमुपस्था-येति । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)“अद्भ्यः सम्भूतः ० विश्वमा-जानमग्रे”(१) इति । योऽयं विराड्रूपो नारायणाख्यः पुरुषः सोऽयं 'अद्भ्यः सम्भूतः' सर्वत्र* व्यापेषु जलेषु क्षीरमध्ये मण्ड-वत् ब्रह्माण्डगोलकमुत्पन्नं । न केवलमद्भ्य एव किन्तु 'पृथिव्यै रसाच्च' भूम्याः सम्बन्धी योऽयं रसः सारः तस्मादप्युत्पन्नः । मण्डस्य योऽयं घनीभावः स पार्थिवः, स च तन्मध्यद्रव्यांशाः† ते आप्याः, यत् कठिनं सा पृथिवी, यद्द्रवं तदाप इत्यादि-श्रुतेः । 'विश्वकर्मणः' जगत्कर्त्तुः परमेश्वरात्, 'अधिसमवर्तत' आधिक्येन निष्पन्नः' योऽयं ब्रह्माण्डाभिमानो चेतनः पुमान् सोऽयमीश्वरांशः 'तस्य' विराट्पुरुषस्य, 'रूपं' चतुर्दशलोकरूपा-वयवसंस्थानं 'विदधत्' निष्पादयन् । 'त्वष्टा' विश्वकर्मा जग-

---

* सर्वत इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† ये च तन्मध्ये द्रवांशा इति F, G, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।

३ प्रपाठके १३ अनुवाकः । ३४१

विश्व॑माजा॒नमग्रे॑।⁽१⁾ । ⁽२⁾वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑म्। आ॒दि॒त्यव॑र्णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्। तमे॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति। नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय⁽२⁾। ⁽३⁾प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒न्तः। अ॒जाय॑मानो बहु॒धा विजा॑यते ॥ १ ॥
तस्य॒ धीराः॒ परि॑जानन्ति॒ योनि॑म्। मरी॑चीनां पद॒-

---

दीश्वरः, ‘एति’ प्रवर्तते, ‘पुरुषस्य’ विराडाख्यस्य, सम्बन्धि ‘तत्’ विश्वं, प्रसिद्धं* देवमनुष्यादिरूपं सर्वं, जगद् ‘अग्रे’ सृष्ट्यादौ, ‘आजानं’ सर्वत उत्पन्नं ॥

अथ द्वितीयामाह । ⁽१⁾“वेदाहमेतं • विद्यतेयनाय”⁽२⁾ इति । पूर्ववत् व्याख्येयं ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽३⁾“प्रजापतिश्चरति• पदमिच्छन्ति वेधसः”⁽२⁾ इति । ब्रह्माण्डरूपे ‘गर्भे’, ‘अन्तः’ मध्ये, ‘प्रजापतिः’, विग्रहवान् भूत्वा ‘चरति’। स च वास्तवेन रूपेण सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्येतादृशत्वात् ‘अजायमानः,’ एव तथापि मायिकेन रूपेण ‘बहुधा’ स्थावरजङ्गमादिबहुप्रकारः, विशेषेण ‘जायते’। ‘तस्य’ प्रजापतेः, ‘योनिं’ जगत्कारणरूपं वास्तवं स्वरूपं, ‘धीराः’ धैर्यवन्तो योगेन निरुद्धेन्द्रियाः महात्मानः, ‘जानन्ति’, ‘वेध-

---

* तद्विखण्डप्रसिद्धमिति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

३४२ तैत्तिरीये आरण्यके

मि॑च्छन्ति वे॒धस॑:॥^(१)। ^(४)यो दे॒वेभ्य॒ आत॑पति। यो दे॒- वानां॑ पु॒रोहि॑तः। पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तः। नमो॑ रुचा॑- य॒ ब्राह्म॑ये॥^(४)। ^(५)रुचं॑ ब्राह्मं जनय॑न्तः। दे॒वा अग्रे॒ त-

सः’ विधातारः, सृष्टिकर्त्तारः*। तमेवोपास्यं ‘मरीचीनां’ मरीच्यादिप्रमुखानां महर्षीणां, ‘पदं’ जगदुत्पादकत्वलक्षणं, ‘इच्छन्ति’ ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“यो देवेभ्यः • रुचाय ब्राह्मये” ^(४) इति। ‘यः’ परमेश्वरः, ‘देवेभ्यः’ देवार्थं, ‘आतपति’ सर्वत्र प्रकाशते, देवानां देवत्वसिद्धये तत्तद्धृदयेषु चैतन्यरूपेण प्र- विश्याविर्भवति । ‘यः’, च देवानां ‘पुरोहितः’ बृहस्पतिः, बभूव । बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित इति श्रुतेः । ‘यः’ च ‘देवे- भ्यः’, ‘पूर्वो जातः’ प्रथमभावी हिरण्यगर्भरूपेणोत्पन्नः, हिर- ण्यगर्भः समवर्तताग्रे इति श्रुतेः । तादृशाय ‘रुचाय’ रोच- मानाय स्वयम्प्रकाशाय, ‘ब्राह्मये’ परब्रह्मस्वरूपाय, ब्रह्मणा वेदेन प्रतिपाद्याय वा, ‘नमः’ नमस्कारोऽस्तु ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“रुचं ब्राह्मं • देवा अग्रेऽब्रुवन्”^(५) इति। ‘देवाः’, सर्वे ‘अग्रे’ सृष्ट्यादौ, ब्रह्मविद्यासम्प्रदायप्रव- र्त्तनकाले, ‘ब्राह्मं रुचं’ परब्रह्मसम्बन्धि चैतन्यं, ‘जनयन्तः’

---

* त्रयीकर्त्तार इति G चिह्नितपुस्तकपाठः

३ प्रपाठके १३ अनुवाकः । ३४३

दे॒ब्रुव॒न् । यस्त्वे॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात् । तस्य॑ दे॒वा अ॑- स॒न् वशे॑॥(५)॥ ⁽६⁾ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॑ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे ।

विद्यया प्रादुर्भावयन्तः, ‘तत्’ ब्रह्मतत्त्वं, सम्बोध्य ‘अब्रुवन्’ वक्ष्यमाणं वाक्यमुक्तवन्तः । किं तद्वाक्यमिति तदुच्यते। हे परमात्मन् ‘यः’, कश्चित् ‘ब्राह्मणः’, पुमान् ‘त्वां’, ‘एवं’ यथोक्तप्रकारेण, ‘विद्यात्’, ‘तस्य’ ब्रह्मविदः, सर्वे ‘देवाः’, ‘वशे असन्’, अधीना भवन्ति, स्वयं हि तेषां देवानामन्त- र्यामी परमात्मा भवति, तस्माद्देवा एतदधीना नत्वस्य देवा ईश्वराः। एतमेवार्थं वाजसनेयिनो विस्पष्टमामनन्ति। य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदꣳ सर्वं भवति तस्य देवाश्च नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां सभवतीति ॥

अथ यजुरात्मानं कञ्चिन्मन्त्रमाह । ⁽१⁾“ह्रीश्च ते ० सर्वं मनिषाण”⁽६⁾ इति । ‘ह्रीः’ लज्जाभिमानिनो देवता । ‘लक्ष्मीः’ ऐश्वर्याभिमानिनी देवता । हे परमात्मन् । ‘ह्रीश्च’, ‘लक्ष्मीश्च’ ‘ते’ तव, ‘पत्न्यौ’ भार्यास्थानीये । ये च ‘अहो- रात्रे’, ते ‘पार्श्वे’ पार्श्वद्वयस्थानीये । ‘नक्षत्राणि’ आकाशे दृश्य- मानानि, ‘रूपं’ तव शरीरस्थानीयं* । ‘अश्विनौ’, द्यौदेवौ तौ तव ‘व्यात्तं’ विवृतमुखस्थानीयं । तथाविध हे विराट्पुरुष ‘इष्टं’ अस्मदपेक्षितं आत्मबोधं ‘मनिषाण’ अनुमन्यस्व, देही-

---

* तवरूपस्थानीयानीति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

३४४ तैत्तिरीये आरण्यके

नक्ष॑त्राणि रू॒पं। अ॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म्। इ॒ष्टं म॑निषाण। अ॒- मुं म॑निषाण। सर्वं॑ मनिषाण^(६) ॥ २ ॥ जा॒य॑ते॒, वशे॑, स॒प्त च॑ ॥ अनु० १३ ॥

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः।

^(१)भ॒र्त्ता सन् भ्रिय॑माणो बिभर्त्ति। एको॑ दे॒वो ब॒हु-

त्यर्थः । 'अमुं' लोके दृश्यमानं गवाश्वादिकं, 'मनिषाण' प्रयच्छ, किं बहुना 'सर्वं मनिषाण' ऐहिकमामुष्मिकं वा सर्वं दिष्टं देहि ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः

अथ भर्तृसूक्ताख्यः कश्चिदनुवाकोऽभिधीयते । तस्य च मृत्यवे स्वाहेतात्यस्मिन् पक्षे नाग्निष्टोमानन्तरमपहा-

३ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ३४५

धा निवि॑ष्टः। य॒दा भार॒न्त॒न्द्रय॑ते॒ स भ॒र्तुँ॑ । निधाय

मार्थत्वेन विनियोगो द्रष्टव्यः । तथा चापस्तम्ब आह। मृच्यवे वेहतं तत्र भर्त्तारमुपजुहुयादिति । तत्र प्रथमामाह। (१)“भर्त्ता सन् ॰ पुनरस्तमेति”(१) इति। योऽयं प्राणाभिमा- नी देवः सोऽयं ‘भर्त्ता’ पोषकः, ‘सन्’, ‘भ्रियमाणः’ अन्त- र्यामिणा परमेश्वरेण स्वयं धार्यमाणः सन्, ‘बिभर्त्ति’ देहान् धारयति । स च सूत्रात्मरूपेण स्वयं ‘एकः’, एव ‘देवः’, त- त्तच्छरीरेषु ‘बहुधा’ शरीरानुसारेण बहुप्रकारः, ‘निविष्टः’ अवस्थितः । अतएव प्राणविद्याप्रकरणे तत्तच्छरीरानुसारेण प्राणस्यावस्थितिं काण्वा आमनन्ति। समः प्लुषिणा* समो मश- केन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैरित्यादि । ‘सः’ प्राणः, ‘यदा’, ‘भारं’ देहरूपं, ‘भर्त्तुं’ धारयितुं, ‘तन्द्रयते’ तन्द्रीमा- लस्यं,† ‘प्राप्नोति’, आयुषोऽवसाने हि तस्यालस्यं भवति । त- दानीं ‘भारं’ देहरूपं, ‘निधाय’ क्वचिदुत्सृज्य, ‘पुनः’, ‘अस्त- मेति’ । अदर्शनं गच्छति । यथा देहोत्पत्तेः पूर्वमदर्शनं गतः तथा देहपातादूर्ध्वं अतोत्याभिप्रेत्य‡ पुनरित्युक्तं ॥

---

* समःप्लुषिणा इति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† तन्द्रियमलस्यमिति तै० पाठः ।
‡ देहपातादूर्ध्वमपीत्याभिप्रेत्येति G चिह्नितपुस्तकपाठः
2 u 2

३४६ तैत्तिरीये आरण्यके

भारं॒ पुन॒रस्त॑मेति^(१)। ^(२)तमे॒व मृ॒त्युम॒मृत॒न्तमा॑हुः। तं भ॒र्त्तारं॒ तमु॑ गो॒प्तार॑माहुः। स भृतो॒ भ्रिय॑माणो वि-

---

अथ द्वितीयामाह। (२)“तमेव ० वेद सत्येन भर्तुं”^(२) वेदरहस्याभिज्ञाः पुरुषाः ‘तमेव’ प्राणं, ‘मृत्युमाहुः’, यदा प्राणो देहात् निर्गच्छति तदैव देहो म्रियते अतो मृत्युहेतुत्वात् मृत्युत्वं। तथा देहेऽवस्थिते अमृतो देह इत्यमृतत्वहेतुत्वात् ‘तं’ प्राणं, ‘अमृतमाहुः’, शरीरस्थापनहेतुत्वात् ‘तं’ एव प्राणं, ‘भर्तारं’ देहस्य धारयितारमाहुः। तथा च कौषीतकिनः समामनन्ति। अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं* शरीरं परिगृह्योत्थापयतीति। तथा तमेव प्राणं अन्नपानादिस्वीकारहेतुत्वात् ‘गोप्तारं’ पोषकं, ‘आहुः’। तथा च छान्दोगा अन्नपानस्वीकारसाधनत्वं† प्राणस्यामनन्ति। यदश्नाति यत् पिबति तेनेतरान् प्राणानवतीति‡। ‘यः’ पुमान्, ‘एनं’ प्राणं, ‘सत्येन’ श्रुतिस्मृत्युदितेन सम्यङ्मार्गेण, ‘भर्तुं’ ध्यानकाले चित्ते धारयितुं ‘वेद’ जानाति, ‘सः’ उपासकः पुमान्, ‘भृतः’ परमेश्वराणादौ पोषितः भ्रियमाणः, अनेन प्रा-

---

* प्राजापत्येदमिति तै० पाठः।
† अन्नपानादिस्वीकारसाधनत्वमिति G चिह्नितपुस्तकपाठः
‡ प्राणानभिभवतीति तै० पाठः।

३ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ४४७

भर्त्ति॑ । य ए॒नं वेद॑ स॒त्येन॑ भ॒र्तुं(२) । ^{(३)}स॒द्योजा॒तमु॒त ज॑- हात्ये॒षः । उ॒तो जर॑न्तं॒ न ज॑हात्ये॒कं ॥ १ ॥ उ॒तो ब॒ह्वने॒कमह॑र्जहार । अत॑न्द्रो दे॒वः सद॑मेव॒ प्रार्थ्यः॑(३) । ^{(४)}यस्तद्वेद॒ यत॑ आब॒भूव॑ । स॒न्त्यां च॒ याᳵस॑-

णवायुना धार्यमाणः सन् 'बिभर्ति' स्वयमितरान् प्राणिनश्च पोषयितुं समर्थो भवति ॥

अथ तृतीयामाह । ^{(३)}“सद्योजातमुत ॰ सदमेव प्रार्थ्यः”^{(३)} इति । 'एषः' प्राणदेवः, स्वतन्त्रः सन् 'सद्योजातमुत' तदानीं चोत्पन्नमपि* पुरुषमल्पायुषं, 'जहाति' परित्यजति । 'एकं' अन्यं वा कञ्चित् पुरुषं, 'उतो जरन्तं' यतो दीर्घायुषा† जरां प्राप्तमपि, 'न जहाति' । 'एकमहः' एकस्मिन्नेव दिने, 'उतः', 'बह्वन्' लोकानपि‡ पुरुषान्, 'जहार' संहरति, सोऽयं प्राण- देवः 'सदमेव' सर्वदैव 'अतन्द्रः' उच्छ्वासनिश्वासमरणामरण- बङ्गमरणविषयव्यापारेषु आलस्यरहितः, अतोऽयं 'प्रार्थ्यः' अ- स्माभिः प्रार्थनीयः, उपास्य इत्यर्थः ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“यस्तद्वेद यतः ॰ स पूर्वेषु”^{(४)} इति । 'यतः' यस्मात् कारणात्, अयं प्राणः 'आबभूव' आविर्बभूव ।

---

* तदानीमेवोत्पन्नमिति E, G चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।
† दीर्घेणायुषेति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।
‡ अनेकानपि इति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

३४८ तैत्तिरीये आरण्यके

न्धे ब्रह्म॑णैः। रम॑ते॒ तस्मि॑न्नुत जी॒र्णे शया॑ने। नैनं॑ जहात्यह॑स्सु पूर्वे॑द्युः^(१) । ^(५)त्वामापो॒ अनु॒ सर्वा॑श्चरन्ति जा॒नतीः॑। व॒त्सं पय॑सा पु॒नानाः॑। त्वम॒ग्निꣳ ह॑व्य॒वाहं॑ स॒मिन्त्से॒ त्वं भ॒र्त्ता मा॑त॒रिश्व॑ा प्र॒जानां॑^(५) ॥ २ ॥

'तत्' कारणं, यः पुमान् 'वेद' जानाति । तथा 'सन्धां च' सम्बन्धमपि, यो वेद । कीदृशी सन्धेति सैव विशेष्यते, 'एषः' प्राणः, 'ब्रह्मणा' आत्मना सह, 'यां सन्धां', 'सन्दधे' यं स- म्बन्धं प्राप्तवान्, इत्यमिह देहे वस्तव्यं इयन्तं कालमिह वस्तव्यं इत्येतादृशी सन्धा तां 'यो वेद', 'तस्मिन्' पुरुषे, प्राणाकारं प्राणात्मसम्बन्धं वा अभिजानीते 'उतजीर्णे शयाने' तादृशे पुरुषे जरां प्राप्य शयाने सत्यपि, तत्रायं प्राणो 'रमते' क्रीड- ते । 'पूर्वेद्यु' पूर्वकृतैः कर्मभिः सम्पादितेषु, 'अहस्सु' बहुष्वपि दिवसेषु, 'नैनं जहाति' एनं जीर्णं पुरुषं स प्राणो न परि- त्यजति ॥

अथ पञ्चमोमाह । ^(५)"त्वामापो ० प्रजानां"^(५) इति । हे प्राण 'त्वां' वायुरूपं, 'सर्वा आपोऽनुसञ्चरन्ति' यत्र वायुः प्रबलं वाति तत्रैव वाय्वधीनं सत् वृष्टिजलं प्रवर्तते । तत्र दृष्टान्तः, यथा 'जानतीः' स्वस्ववत्साभिज्ञा गावः, 'पयसा पुनानाः' स्वकीयेन क्षीरेण स्रवन्त्यः पोषयन्त्यः, 'वत्समनुसंच- रन्ति' । तद्वदिति द्रष्टव्यं । हे प्राण, 'त्वं', 'हव्यवाहं' ह-

३ प्रपाठके १४ अनुवाकः। ३४६

^(६)त्वं य॒ज्ञस्त्वमु॑वे॒ वासि॒ सोम॑: । तव॑ दे॒वा ह॒वमाय॑न्ति॒ सर्वे॑ । त्वमेको॑सि ब॒हूननु॒प्रवि॑ष्टः । नम॑स्ते अस्तु सु॒हवो॑ म एधि^(६) । ^(७)नमो॑ वामस्तु शृणुतᳵ हवं॑ मे । प्रा॒णो-

विषां वोढारं, ‘अग्निं’, ‘समीन्त्से’ सम्यग्दीपयसि। वायुना ह्यग्निर्दीप्यते तथा ‘त्वं’, एव ‘मात॑रिश्व‍ा’ वायुरूपः सन्, ‘प्रजानां’, ‘भर्त्ता’ धारयितासि ॥

अथ षष्ठीमाह । “^(६)त्वं यज्ञः० सुहवो म एधि”^(६) इति। हे प्राण ‘त्वं’, यज्ञप्रवर्त्तकत्वेन यज्ञरूपोऽसि। प्राणस्य वायुरूप- त्वाद्यज्ञप्रवर्त्तकत्वं। एतच्चान्यत्राम्नातं। वाताद्वा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुङ्क्त इति। ‘सोमः उ’ सोमयागोऽपि, त्वमेव सर्वक्रियाणां वायुप्रेरितत्वात्। किञ्च ‘सर्वे देवाः’, ‘तव हवं’, त्वदीयमा- ह्वानं प्रति, ‘आयन्ति’ आगच्छन्ति। वायुना यागक्रियायां प्रवर्त्तितायां हविरर्थं देवा आगच्छन्ति। किञ्च देवतारूपेण ‘त्वमेकोऽसि’, तथापि ‘बहून्’ देहान्, ‘अनुप्रविष्टः’ तत्तदा- नुकूल्येन पृथग्रूपाणि धृत्वा तत्र तत्र स्थितः, हे प्राण ‘ते’ तुभ्यं, ‘नमोऽस्तु’ । ‘मे’, मम, ‘सुहवः एधि’ आह्व‍ातुं सुलभो भव ॥

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“नमो वामस्तु ० युवाना”^(७) इति। ‘अजिरं’ अजरनशीलं* गमनस्वभावं शरीरं, ‘सञ्चरन्तौ’ सम्यक्

---

* अजनशीलमिति F, G चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।

३५० तैत्तिरीये आरण्यके

पानावजिरँ॒ सञ्च॑रन्तौ । ह्वया॑मि वां॒ ब्रह्म॑णा॒ तूर्त॑मे- तं॑ । यो मा॑ द्वेष्टि॒ तं ज॑हितं युवाना॑^(७) । ^(८)प्रा॒णा॒पा॒नौ सं॑विदानौ ज॑हितं । अ॒मुष्यासु॑ना॒ मा सङ्ग्॑साथां ॥ ३ ॥ तं मे॑ दे॒वा॒ ब्रह्म॑णा संविदानौ। व॒धाय॑ दत्तम॒हँ- ह॑नामि^(८) । ^(९)अस॑ञ्जजान॒ स त आब॑भूव । यं य॒ञ्ज-

प्रवर्त्तयन्तौ, हे 'प्राणापानौ' 'वां' युवाभ्यां, 'नमोऽस्तु' नम- स्कारोऽस्तु, 'मे हवं' मदीयमाह्वानं, 'शृणुतं' । 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'वां ह्वयामि' युवामाह्वयामि । 'तूर्त्तं' तूर्णं शीघ्रं, 'एतं' आगच्छतं, 'युवाना' नित्यं तरुणौ, युवां 'यः' शत्रुः, 'मां', 'द्वेष्टि', तं जहितं विनाशयतं ॥

अथाष्टमोमाह । ^(८)"प्राणापानौ ० हनामि"^(८) इति । हे 'प्राणापानौ' वायू, 'संविदानौ' परस्परमैकमत्यं गतौ, 'जहितं' अस्मच्छत्रुं परित्यजतं, 'अमुष्य' मदीयशत्रोः, 'असु- ना' प्राणेन, 'मा सङ्गसाथां' सङ्गतौ माभूतां, 'मे ब्रह्मणा' मदीयेन मन्त्रेण, 'संविदानौ' ऐकमत्यङ्गतौ, 'देवाः' प्राणा- पानदेवौ युवां, 'तं' मदीयं शत्रुं, 'वधाय' वधार्थं, 'दत्तं' मह्यं प्रयच्छतं 'तं' शत्रुं, 'अहं', 'हनामि' विनाशयामि ॥

अथ नवमीमाह। ^(९)"असञ्जजान ० पुनरस्तमेति"^(९) इति। 'असत्' अव्यक्तं जगत्कारणं, 'जजान' प्रथममाकाशात्मनाऽव्य- क्तरूपेणोत्पन्नं तस्मात् सतोव्यक्तत्वेन सद्रूपादाकाशाद्वायुरूपे 'यः' प्राणः, 'आबभूव' आभिमुख्येनोत्पन्नः । स च वायु-

३ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ३५१

जान॒न्त्सउ॑ गो॒पो अ॑स्य। य॒दा भा॒रं तन्द्र॑यते॒ स भ॒र्तुम्। परा॑स्य॒ भारं॒ पुन॒रस्त॑मेति^(९)। ^(१०)तद्वै त्वं प्रा॒णो अ॑भ- वः। म॒हान् भो॑गः प्र॒जाप॑तेः। भुज॑ः क॒रिष्यमा॑णः। यद्दे॒वान् प्रा॒णयो॒ नवे^(१०) ॥४॥ एकं॑, प्र॒जानां॑, ग॒साथां॑, नवे॒ ॥ अनु० १४ ॥

रूपः प्राणः, 'यं यं' देवमनुष्यादिदेहं, 'जजान' उत्पादित- वान्, 'सउ' ससर्वोपि देहः, 'अस्य' प्राणस्य, 'गोपः' रक्षको- ऽभवत्। प्राणो हि शरीरे प्रविश्य गुप्तोवर्तते। यावदायूस्ता- वन्तं कालं तत्रावस्थाय 'यदा', देहरूपं 'भारं', 'भर्तुं तन्द्र- यते' धारयितुं अलसो भवति, तदानीमेव तं 'भारं', 'परास्य' परित्यज्य, 'पुनः', अपि देहोत्पत्तेः प्रागवस्थायां 'अस्तमेति' अदर्शनं गच्छति ॥

अथ दशमीमाह। ^(१०)“तद्वै त्वं ० प्राणयोनव”^(१०) इति। 'यत्' यदा, त्वं 'भुजः' भोगान्, 'करिष्यमाणः', सन् 'नव दे- वान्' नवच्छिद्रवर्तिनश्चक्षुरादीन् दीप्यमानान् पदार्थान् प्रकर्षेण चेष्टितवानसि। 'तद्वै' तदानीमेव, 'त्वं प्राणो अभवः' प्राणयति प्रकर्षेण चेष्टयतीति व्युत्पत्त्याय प्राणनामको अभूः। कीदृशस्त्वं, 'प्रजापतेः', 'महान् भोगः' अत्यन्तभोगहेतुः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

२ x

३५२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ पञ्चदशोऽनुवाकः ।

(१)हरिँ॒ हर॑न्त॒मनु॑यन्ति दे॒वाः । विश्व॑स्येशा॒नं वृष॑भं म॑ती॒नां । ब्रह्म॑ स॒रूप॒मनु॑ मे॒दमागा॑त् । अ॒र्य॒नं॒ मा

अथ पञ्चदशोऽनुवाकः ।

अथ मृत्युसूक्ताख्योऽनुवाकोऽभिधीयते । इत आरभ्य सप्तानामनुवाकानां ब्रह्ममेधे विनियोगं भारद्वाज आह । मृत्युसूक्तेनानुशासनं सौम्या सङ्गाहनं सौर्येणादित्योपस्थानं ही पुष्पावगाहनं*ज्योतिष्मतीभिरुपोषषं चित्तँसन्तानेनेति हविराहुतीः प्रयासाय स्वाहेति स्रुवाहुतीरिति । तत्र मृत्युसूक्ते प्रथमामृचमाह । (१)“हरिँ ॰ विवधोर्विक्रमस्व”(१) इति ।

'हरिं' हरणशीलं प्राणापहर्त्तारं मृत्युदेवं, सर्वे 'देवाः', 'अनुयन्ति' आनुकूल्येन गच्छन्ति, न कोऽपि देवो मृत्युमुल्लङ्घयितुं क्षमते । कीदृशं हरिं, 'हरन्तं' आयुषोऽवसाने प्राणाष्टकमपहरन्तं, अत एव 'विश्वस्येशानं' सर्वस्य जगतः स्वामिनं, 'मतीनां' मननीयानां देवानां मध्ये, 'वृषभं' श्रेष्ठं, अस्मिंस्तु कर्मणि 'सरूपं' समानरूपमनुकूलं 'इदं ब्रह्म' मन्त्रजातं, 'मामनु' यजमानमनुलक्ष्य, 'आगात्' आभिमुख्येन प्राप्नोत् । अतो हे मृत्यो ब्रह्मणा तुष्टः सन् 'अयनं', 'मा 'विवधोः' म-

---

* मृत्युसूक्तेनानुशंसनं सौर्येणादित्योपस्थानं सौम्यासङ्गाहनमोयुञ्छावगाहनमिति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

३ प्रपाठके १५ अनुवाकः। ३५३

विव॑धी॒र्वि॑क्रमस्व^{(१)}। ^{(२)}मा च्छि॑दो मृत्यो॒ मा व॑धीः। मा मे॒ बलं॒ वि वृ॑हो॒ मा प्रमौ॑षीः। प्र॒जां मा मे॑ रीरिष॒ आयु॑रुग्र। नृ॒चक्ष॑सन्त्वा ह॒विषा॑ विधेम^{(२)}। ^{(३)}स॒द्यश्च॑क- मा॒नाय॑। प्र॒वे॒प॒नाय मृ॒त्यवे॑ ॥ १ ॥

दीयं मार्गं मा विनाशय, किन्तु 'विक्रमस्व' मच्छत्रुविनाशार्थं पराक्रमं कुरु ॥

अथ द्वितीयामाह। ^{(२)}"मा च्छिदः ० हविषा विधेम"^{(२)} इति। हे 'मृत्यो', त्वं 'मा च्छिदः' मदीयस्य कस्याप्यवयवस्य छेदं मा कार्षीः, 'मा वधीः', मम किमपि* 'मा कार्षीः'। 'मे' मदीयं, 'बलं', 'मा विवृृहः' मा विनाशय । 'मा प्रमोषीः' अन्यदपि मदीयं वस्तु चौर्येण मापहर । 'मे' मदीयां, 'प्रजां' पुत्रपौत्रादिकां, 'मा रीरिषः' हिंसितां मा कुरु । हे 'उग्र', देव मदीयं 'आयुः', च 'मा रीरिषः' मा विनाशय । 'नृचक्षसं' मनुष्येषु प्रख्यातं, 'त्वां', 'हविषा', 'विधेम' परिचरेम ॥

अथ तृतीयामाह। ^{(३)}"सद्यश्चकमानाय ० कामेनाजनयन् पुनः"^{(३)} इति। 'सद्यः' तस्मिन्नेव क्षणे, 'चकमानाय' भयहेतवे, 'प्रवेपनाय तेन भयेन प्राणिनां कम्पयित्रे, प्राणिनो हि मृत्योर्नामग्रहणेनैव भीताः कम्पन्ते । 'अस्मै', ईदृशाय, 'मृत्युवे', 'आशाः' सर्वा दिशः, 'अशृण्वन्' शृण्वन्ति । सर्वा

---

* मम बधमपि इति F, G चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः।
2 x 2

३५४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रास्मा॒ आशा॑ अ॑शृण्वन् । कामे॑नाजनयन् पुन॑:^{(३)} । ^{(४)}कामे॑न मे॒ काम॒ आगा॑त् । हृदया॒द्धृद॑यं मृत्योः । यद॒मीषा॑म॒दः प्रि॒यं । तदै॒तूपमा॒मभि॑^{(४)} । ^{(५)}परं॑ मृत्यो॒ अनु॒परे॑हि॒ पन्था॑म् । यस्ते॒ स्व इत॑रो दे॒वया॑नात् । चक्षु

दिग्वर्त्तिनः प्राणिनो मृत्युदेवस्य महिमानं शास्त्रेभ्यः प्रकर्षेण शृण्वन्ति । 'कामेन' मृत्योरिच्छया, 'पुनरजनयन्' पुनः पुनरपत्यानि जनयन्ति । मृत्यौ प्रतिकूले सत्युत्पादितान्यप- त्यानि तदानीमेव म्रियन्ते अतो मृत्युमाराध्य तदिच्छामनुव- र्त्तिनोपत्यान्युत्पादयन्ति ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“कामेन मे • तदैतूपमामभि”^{(४)} इति । 'कामेन' मृत्योरिच्छया, 'मे काम आगात्' मदी- यमभीष्टं वस्वागच्छत्* । मदीयं 'हृदयं', 'मृत्योः', 'हृद- यात्' मृत्युचित्तानुकूलेन वर्त्ततामिति शेषः । अतः 'मृत्योः' अनुग्रहे सति 'अमीषां' मदीयानामिन्द्रियाणां 'यददः प्रियं' यदिदं वस्त्वभीष्टं तद्वस्तु मामभिलक्ष्य 'उप' समीपे, 'एतु' आगच्छतु ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^{(५)}“परं मृत्यो • प्रजा ऽरीरिषोमोत वीरान्”^{(५)} इति । हे 'मृत्यो', 'देवयानादितरः', 'यः' पन्थाः, 'ते स्वः' तव स्वभूतः, यः तं 'परं पन्थां' देवयानादितरं तं मार्गं, 'अनुपरेहि' अनुक्रमेण प्राप्नुहि । 'चक्षुष्मते' साधुदर्शिने, 'शृण्वते'

---

* वस्वागच्छतु इति F, G चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः