तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १३ अनुवाकः । ३४३

दे॒ब्रुव॒न् । यस्त्वे॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात् । तस्य॑ दे॒वा अ॑- स॒न् वशे॑॥(५)॥ ⁽६⁾ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॑ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे ।

विद्यया प्रादुर्भावयन्तः, ‘तत्’ ब्रह्मतत्त्वं, सम्बोध्य ‘अब्रुवन्’ वक्ष्यमाणं वाक्यमुक्तवन्तः । किं तद्वाक्यमिति तदुच्यते। हे परमात्मन् ‘यः’, कश्चित् ‘ब्राह्मणः’, पुमान् ‘त्वां’, ‘एवं’ यथोक्तप्रकारेण, ‘विद्यात्’, ‘तस्य’ ब्रह्मविदः, सर्वे ‘देवाः’, ‘वशे असन्’, अधीना भवन्ति, स्वयं हि तेषां देवानामन्त- र्यामी परमात्मा भवति, तस्माद्देवा एतदधीना नत्वस्य देवा ईश्वराः। एतमेवार्थं वाजसनेयिनो विस्पष्टमामनन्ति। य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदꣳ सर्वं भवति तस्य देवाश्च नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां सभवतीति ॥

अथ यजुरात्मानं कञ्चिन्मन्त्रमाह । ⁽१⁾“ह्रीश्च ते ० सर्वं मनिषाण”⁽६⁾ इति । ‘ह्रीः’ लज्जाभिमानिनो देवता । ‘लक्ष्मीः’ ऐश्वर्याभिमानिनी देवता । हे परमात्मन् । ‘ह्रीश्च’, ‘लक्ष्मीश्च’ ‘ते’ तव, ‘पत्न्यौ’ भार्यास्थानीये । ये च ‘अहो- रात्रे’, ते ‘पार्श्वे’ पार्श्वद्वयस्थानीये । ‘नक्षत्राणि’ आकाशे दृश्य- मानानि, ‘रूपं’ तव शरीरस्थानीयं* । ‘अश्विनौ’, द्यौदेवौ तौ तव ‘व्यात्तं’ विवृतमुखस्थानीयं । तथाविध हे विराट्पुरुष ‘इष्टं’ अस्मदपेक्षितं आत्मबोधं ‘मनिषाण’ अनुमन्यस्व, देही-

---

* तवरूपस्थानीयानीति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।