तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४०६	तैत्तिरीये आरण्यके

न्वी॑क्षे । ऋ॒जवे॑ त्वा । सा॒धवे॑ त्वा । सु॒क्षित्यै॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा^(७)।
^(८)इ॒दम॒हम॒मुमा॑मुष्याय॒णं वि॒शा प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒

टसु। ^{(७)}“सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्षे ॰ भूत्यै त्वा”^{(७)} इति । हे महावीर त्वां ‘सूर्यस्य’ चक्षुषाहमनुक्रमेण ‘ईक्षे’ । ‘ऋजवे’ आर्जवयुक्तायै भूम्यै त्वामीक्षे । ‘साधवे’ समीचीनायान्तरिक्षाय त्वामीक्षे । ‘सुक्षित्यै’ शोभननिवासाय द्युलोकाय त्वामीक्षे । ‘भूत्यै’ ऐश्वर्ययुक्ताभ्यो दिग्भ्यस्त्वामीक्षे । त्वदीक्षणेन सर्वे लोकाः स्वस्वकार्यक्षमा भवन्तीत्यर्थः ॥

सूर्यस्य चक्षुषेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति। “ईश्वरो वा एषोऽन्धो भवितोः । यः प्रवर्ग्यमन्वीक्षते । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्याह । चक्षुषा गोपीथाय” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २४ म०) स्व‘चक्षुषा’ ‘प्रवर्ग्यं’ पश्यन् अन्धो भवितुं समर्थो भवति, अतः स्वचक्षुषो ‘गोपीथाय’ सूर्यस्य, चक्षुषेत्युक्तम् ॥

ऋज्वादिशब्दैः पृथिव्यादयो वच्यन्ते इत्येतद्दर्शयति । “ऋजवे त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै त्वा भूत्यै लेत्याह । इयं वा ऋजुः । अन्तरिक्षग्ँ साधु । असौ सुक्षितिः ॥ ७ ॥ दिशो भूतिः । इमानेवास्मै लोकान् कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्या” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २५ म०) ॥

कल्पः । अथैनान् प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहित । ^{(८)}“इदमहममुमामुष्यायणं ॰ पर्यूहामि”^{(८)} इति । राजन्यस्य ‘पशुभिरिति’ वैश्यस्येति, ‘अहं’ अध्वर्युः, ‘अमुष्यायणं’