तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ४१७

⁽४⁾पृथिवी॑न् तप॑सस्त्रायस्व⁽५⁾। ⁽६⁾अ॒र्चिर॑सि शो॒चिर॑सि

मध्वेति प्रयोगाद्यजमानस्य तेजो व्याप्तिं दर्शयति। “देवस्वा सविता मध्वानक्तित्याह ॥ ४ ॥ तेजसैवेनमक्ति” इति। (५ प्र० । ४ अ० । १४ म०) ॥

कल्पः । पृथिवीं तपसस्त्रायस्वेति अपरस्मिन् खरे राजतं रुक्मं निधायेति । (५ मन्त्रः) । हे रुक्म ‘पृथिवीं’, एतां ‘तपसः’ ‘त्रायस्व’ अग्निसन्तापाद्रक्ष ॥

मन्त्रस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । “पृथिवीं तपसस्त्रायस्वेति हिरण्यमुपास्यति । अस्या अनतिदाहाय” इति । (५ प्र० । ४ अ० । १५ म०) । ‘अस्याः’ पृथिव्या इत्यर्थः ॥

रुक्मस्योपरि प्रदीप्तानां मुञ्जानां प्रक्षेपं विधत्ते । “शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । अग्निः सर्वा देवताः । प्रलवानादीप्योपास्यति । देवतास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति” इति । (५ प्र० । ४ अ० । १६ म०) । अग्नेः सर्व्वदेवतात्वं ते देवा अग्नौ तनूः सन्न्यदधतेति श्रुतेरवगन्तव्यं । ‘प्रलवाः’ प्रकर्षेण लूनाः मुञ्जामुष्टयः, तानग्नौ सर्व्वतः प्रदीष्य रुक्मस्योपरि निदध्यात् । एवं सत्यग्निरूपासु ‘देवतास्वेव’ प्रवर्ग्यरूपं यज्ञशिरः स्थापनं भवति । प्रदीपनप्रकारस्तु सूत्रकृता स्पष्टमुक्तः । द्वयान्मुञ्जप्रलवानादाय दक्षिणेषामग्रणि गार्हपत्ये प्रदीप्याभ्यर्चिषे* लेति,

---

* प्रदीपयत्यर्चिषे इति तै० पाठः ।

3 F 2