तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ४२७

रि॑क्ष॒स्यान्त॒र्द्धिर॑सि^(१३) । ^(१४)दि॒वं तप॑सस्त्राय॒स्व^(१४) ।

---

अधिकमेकं* परिधिं विधत्ते । "अस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः । यत्त्रयोदशः परिधिर्भवति । तेनैव त्रयोदशं मासमवरुन्धे" इति । (५ प्र० । ४ अ० । २९ म०) । ज्योतिःशास्त्रविदः कदाचित् कदाचित् सङ्क्रान्तिरहितोऽधिकमासस्त्रयोदशोऽस्तीत्येवमाहुः । त्रयोदशेन परिधिना तन्मासप्राप्तिर्भवति ॥

अन्तर्द्धेरेवं† तात्पर्य्यं दर्शयति । "अन्तरिक्षस्यान्तर्द्धिरसीत्याह व्यावृत्यै" इति । (५ प्र० । ४ अ० । ३० म०) । एतावती महावीरस्य सीमा इत ऊर्द्धमन्तरिक्षलोक इति विभागे‡ व्यावृत्तिः ॥

कल्पः । दिवं तपसस्त्रायस्वेति सौवर्णेन रुक्मेण पिधाय इति । (१४ मन्त्रः) । महावीरस्योपरि पिधानत्वेन स्थाप्यमान हे रुक्म 'दिवं' द्युलोकं, 'तपसः' वह्नितापात्, 'त्रायस्व' पालय ॥

एतन्मन्त्रसाध्यं रुक्मस्थापनं विधत्ते । "दिवं तपसस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्मधि निदधाति । अमुष्या अनतिदाहाय । अथो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति" इति । (५ प्र० । ४ अ० । ३१ म०) । उपरितनरुक्याव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न

---

* अधिकमप्येकं इति तै० पुस्तकपाठः ।
† अन्तर्द्धिशब्द इति तै० पुस्तकपाठः ।
‡ विभागा इति तै० पुस्तकपाठः ।