तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४२६	तैत्तिरीये आरण्यके

स॒म्मा अ॑सि । वि॒मा अ॑सि । उ॒न्मा अ॑सि । अ॒न्त-

यत्तया परिच्छेत्तुं समर्थोऽस्मि । तथा हे परिधे उदगग्रत्वेन प्राग्दिग्वर्त्ती उत्तरदिग्वर्त्ती* वा त्वं 'प्रमा असि' प्रकर्षेण मातुं समर्थोऽस्मि । तृतीयपञ्चममन्त्रौ प्रथममन्त्रवद्व्याख्येयौ । चतुर्थषष्ठमन्त्रौ द्वितीयमन्त्रवद्व्याख्येयौ । एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विषममङ्गोपेतैरध्वर्युर्दिग्द्वये प्रागग्रान् षट्परिधीन् परिदधाति सममङ्गोपेतैर्मन्त्रैः प्रतिप्रस्थाता दिग्द्वये उदगग्रान् षट्परिधीन् परिदधाति । हे त्रयोदशपरिधे त्वं 'अन्तरिक्षस्य' लोकस्य, 'अन्तर्द्धूः' 'असि' महावीराद् व्यवधानकरः 'असि' । अनेन मन्त्रेणोर्द्ध्वलोकदिग्व्यवधानबुद्ध्या दक्षिणभागेऽध्वर्युरेकं परिधिं परिदध्यात् ॥

तैर्मन्त्रैः परिधेयानां परिधीनां वृक्षविशेषं विधत्ते । "अग्नेः सृष्टस्य यतः । विकङ्कतं भा आर्च्छत् । यद्वैकङ्कताः परिधयो भवन्ति । भा एवावरुन्द्धे" इति । (५ प्र० । ४ अ० । २७-म०) प्रजापति 'सृष्टस्य' पलायमानस्य, 'अग्नेः' तेजः, 'विकङ्कतं' वृक्षं, प्राविशत् अतो वैकङ्कतपरिधिभिस्तत्तेजः प्राप्नोति ॥

परिधीनां सङ्ख्यां विधत्ते । "द्वादश भवन्ति ॥ ६ ॥ द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरमेवावरुन्द्धे" इति । (५ प्र० । ४ अ० ।-२८ म०) ॥

---

* पश्चिमदिग्वर्त्ती इति तै० पुस्तकपाठः ।