तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४३४	तैत्तिरीये आरण्यके

भा॒स्युदी॑चीः। दशो॒र्द्वाभा॑सि सुम॒न॒स्यमा॑नः। स नो॒ रुचं॑ धे॒ह्यहृ॑णीयमानः^(१)। ^(२)अ॒ग्निष्ट्वा॒ वसु॑भिः पुर॒स्ताद्रो॑चयतु गाय॒त्रेण॒ छन्‍द॑सा। स मा॒ रु॑चितो रो॑चय^(२)।

भासि दक्षिणा ० सनो रुचं धेह्यहृणीयमानः”(१) इति। हे महावीर, ‘प्राचीः’ प्राग्दिग्वर्त्तिन्यो ज्वालाः ‘दश’सङ्ख्याका यथा भवन्ति तथा ‘भासि’ त्वं दीप्यसे। एवं दक्षिणादिषु योज्यं। ताभिरेताभिः सर्व्वाभिः ज्वालाभिः सौमनस्यं प्राप्तं, ‘सः’ त्वं, ‘अहृणीयमानः’ केनाप्यहिंस्यमानः सन्, ‘नः’ अस्मदर्थं, ‘रुचं’ ‘धेहि’ तेजो धारय॥

अथ दिग्भेदेन देवताविशेषप्रतिपादकानि पञ्चयजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह। ^(२)“अग्निष्ट्वा वसुभिः ० रोचय”^(२) इति। हे महावीर त्वां, पूर्व्वस्यां दिशि ‘वसुभिः’ देवैः, गायत्रीच्छन्दो देवतया च सह ‘अग्निः’ देवः, ‘रोचयतु’ दीपयतु, पुरतः ‘रुचितः’ दीपितः, ‘सः’ त्वं, मां, ‘रोचय’ प्रकाशय॥

अस्मिन् मन्त्रे यदग्नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न तूपचरितं इत्येवकारेण दर्शयति। “अग्निष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छन्दसेत्याह। अग्निरैवेनं वसुभिः पुरस्ताद्रोचयति गायत्रेण छन्दसा” इति। (५प्र०। ५अ०। १म०)॥

रोचयत्वित्ययं लोट्प्रत्ययो न विध्यर्थः किन्त्वाशीरर्थ इत्येतद्दर्शयति। “स मा रुचितो रोचयेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” इति। (५प्र०। ५अ०। २म०)॥