तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४४७

(४)स्वाहा॒ सम॒ग्निस्तप॑सा गतः। सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा। सᳵ सूर्य्ये॑णारोचिष्ट(४)। (५)ध॒र्त्ता दि॒वो विभा॑सि रज॑सः। पृ॒थि॒व्या॒ ध॒र्त्ता। उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य ध॒र्त्ता। ध॒र्त्ता दे॒वो दे॒-

पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह। (४)“स्वाहा समग्निस्तपसा गतः ० सᳵ सूर्य्येणारोचिष्ट”(४) इति। ‘स्वाहा’ शब्दो निपातत्वादनेकार्थः, अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासः ‘तपसा’ तापयुक्तेन आषाढमासेन, ‘स्वाहा’ सुष्ठु, समागतः’ ‘सं’ ‘गतः’ अभूत्, ‘सं’ ‘देवेन’ इत्यादि पूर्व्ववत् ॥

अस्य मन्त्रस्य पूर्व्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति। “स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह। पूर्व्वमेवोदितं। उत्तरेणा-भिष्टृणाति” इति। (५ प्र०। ६ अ०। १६ म०)। ग्रीष्मविषयत्वं पूर्व्वस्मिन् मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्तरमन्त्रेणापि* श्रुतिर्ब्रूते ॥

अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह। (५)“धर्त्ता दिवो विभासि रजसः ० अमर्त्यस्तपोजाः”(५) इति। हे महावीर वर्षर्तुरूपेण ‘दिवः’ द्युलोकस्य, ‘रजसः’ मेघादिरञ्जनोपेतस्य, ‘धर्त्ता’ धारकः, ‘विभासि’ प्रकाशसे। तथा ओषधोजननेन ‘पृथिव्याः’ अपि ‘धर्त्ता’ स्वकीयवृष्टिप्रसारणेन, ‘उरोः’ विस्ती-र्णस्य, ‘अन्तरिक्षस्य’ अपि ‘धर्त्ता’ हविर्द्वारेणोपकारकत्वात्, ‘देवानां’ अपि ‘धर्त्ता’ पोषकः, ‘देवः’ अतएव ‘अमर्त्यः’

---

* मन्त्रेणाभिगृह्णातीति ब्रूते इति तै० पु० पाठः।
३ K