तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४४८ तैत्तिरीये आरण्यके

वानां॑ । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः॑(५) । ⁽६⁾हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्य्या॑य त्वा ॥ २ ॥ ऊ॒र्द्धमि॒ममध्व॑रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ⁽६⁾ ।

मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति ‘तपोजाः’॥

अस्य मन्त्रस्य वर्षर्त्तूपरतां दर्शयति । “धर्त्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति” इति । (५ प्र०। ६ अ०। २० म०) । वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयं ॥

शारदर्त्तू*रूपेण स्तावकमन्त्रमाह । ⁽६⁾“हृदे त्वा मनसे त्वा • दिवि देवेषु होत्रा यच्छ”⁽६⁾ इति । हे महावीर त्वां, ‘हृदे’ हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । ‘मनसे’ मनोऽर्थं त्वामवेक्षे, अत्र हृन्मनःशब्दाभ्यां अनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावान्तरयुजकार्त्तिकमासावुपलक्ष्येते तन्मासद्वयोचितभोगसिद्धार्थमित्यर्थः, तथा ‘दिवे’ द्युलोकप्राप्त्यर्थं, ‘सूर्य्याय’ सूर्य्यप्राप्त्यर्थञ्च त्वामवेक्षे, ‘इमं’ अस्मदीयं, ‘अध्वरं’ यागं, ‘ऊर्द्धं कृधि’ उन्नतं कुरु, ‘होत्राः’ इमा होमक्रियाः, ‘दिवि’ द्युलोके, ‘देवेषु’ मध्ये, ‘यच्छ’ देहि कथय, इत्यर्थः ॥

अस्य मन्त्रस्य शारदर्त्तूपरतां दर्शयति । “हृदे त्वा मनसे लेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति” इति ॥ ६ ॥ (५ प्र०। ६ अ०। २१ म०) । वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

* शरदृतु इति तै० पु० पाठः ।