तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४४६

$^{(७)}$विश्वा॑सां भुवां पते । विश्व॑स्य भुवनस्पते । विश्व॑स्य मनसस्पते । विश्व॑स्य वचसस्पते । विश्व॑स्य तपसस्पते॑ । विश्व॑स्य ब्रह्मणस्पते$^{(७)}$। $^{(८)}$दे॒व॒स्रूस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वान् पा॑हि$^{(८)}$। $^{(९)}$तपो॒जां वाच॑म॒न्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म्$^{(९)}$॥ ३ ॥

मन्त्रचरमभागेन सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसम्बन्धं* दर्शयति । “दिवि देवेषु वाचा यच्छत्याह । होत्राभिरेवैनाँल्लोकान्त्सन्दधाति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । २२ म०) ॥

अथ हेमन्तर्त्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । $^{(७)}$“विश्वासां भुवां पते ॰ विश्वस्य ब्रह्मणस्पते”$^{(७)}$ इति । जम्बूद्वीपादया या भुवः तासां ‘भुवां’ ‘विश्वासां’ सर्व्वासां, हे ‘पते’ पालक, हेमन्तर्त्तुरूप महावीर त्वामवेक्षे इति शेषः । ‘भुवनः’ भुवनस्य लोकजातस्य, ‘मनसः’ अन्तःकरणजातस्य, ‘वचसः’ वाक्यजातस्य, ‘तपसः’ तपोजातस्य, ‘ब्रह्मणः’ वेदजातस्य, ‘पते’ पालक, त्वामवेक्षे ॥

अस्य मन्त्रस्य हेमन्तर्त्तुपरतां दर्शयति । “विश्वासां भुवां पत इत्याह । हैमन्तिकावेवास्मा एतौ कल्पयति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । २३ म०) । वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

शैशिरर्त्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । $^{(८)}$“देवस्रूस्त्वं देव घर्म देवान् पाहि”$^{(८)}$ इति । हे ‘घर्म’ प्रवर्ग्ग्य, ‘देव’ शैशिरर्त्तुरूप,

---

* सम्बन्धसिद्धिं इति तै० पु० पाठः
3 K 2