तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४६२ तैत्तिरीये आरण्यके

^(५)अदित्या उ॒ष्णीष॑मसि^(५)। ^(६)वा॒युर॑स्यै॒डः^(६)। ^(७)पू॒षा

द्विविधाङ्गानगतां सङ्ख्यां प्रशंसति। “षट् सम्पद्यन्ते। षट् वा ऋतवः। ऋतुभिरेवैनामाङ्क्षयति” इति। (५ प्र०। ७ अ०। ५ म०)। त्रीणि देवनामानि त्रीणि मनुष्यनामानीत्येवं ‘षट्’ सम्पत्तिः॥

कल्पः। अदित्या उष्णीषमसीति रशनया घर्मदुघामभिददाति इति। (५ मन्त्रः) हे रशने ‘अदित्याः’ भूमिरूपाया धेनोः, उष्णीषस्थानीया ‘असि’॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थं दर्शयति। “अदित्या उष्णीषमसीत्याह। यथा यजुरेवैतत् इति। (५ प्र०। ७ अ०। ६ म०)॥

कल्पः। वायुरस्यैड इति वत्सम् इति। (६ मन्त्रः) अभिदधातीत्यनुवर्त्तते। इडाया अपत्यं ‘ऐडः’ वत्सः, तादृशस्त्वं ‘वायु’-स्वरूपः ‘असि’॥

वायुत्वमुपपादयति। “वायुरस्यैड इत्याह। वायुदेवत्यो वै वत्सः” इति। (५ प्र०। ७ अ०। ७ म०)। वत्सापाकरणे वायवः स्थेत्याम्नानात्* ‘वायुदेवत्यः’ त्वं, अत एवान्यत्र ब्राह्मणे वायुर्वत्स इत्युक्तं॥

कल्पः। पूषा त्वोपावसृजत्वित्युपावसृज्येति अश्विभ्यां प्रदापय इति मन्त्रशेषः। (७ मन्त्रः) हे वत्स त्वां, ‘पूषा’-ख्यो देवः स्तनपानार्थं मुञ्चतु लञ्चाश्विदेवार्थं पयः ‘प्रदापय’॥

---

* इत्याम्नातं तै० पु० पाठः।