तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४६४ तैत्तिरीये आरण्यके

रत्न॒धा वसु॒विद्यः सु॒दत्र॑: । सर॑स्वति॒ तम॒ह धात॑वे- ऽकः॑^(८) । ^(६)उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ङ्ष्व । उस्र॑ घ॒र्मं पा॑हि ॥ २ ॥

एतन्नामयुक्ते धेनो, ‘तं’ स्तनं, ‘इह’ कर्मणि, ‘धातवे’ धातुं देवानां क्षीरं पातुं*, ‘अकः’ योग्यं कुरु ॥

स्तनवर्णनेन धेनोरेव स्तुतिः सम्पद्यत इत्येतद्दर्शयति । “यस्ते स्तनः शशय इत्याह । स्तौत्येवैनां” (५ प्र० । ७ अ० । १० म०) ॥

कल्पः । उस्र घर्मꣳ शिङ्ष्व उस्र घर्मं पाहि घर्माय शिङ्षेति निदाय वत्समिति । (६ मन्त्रः) । ‘निदाय’ बद्ध्वे- त्यर्थः । हे ‘उस्र’ वत्स, ‘घर्मं’ अरणयोग्यं† क्षीरं, ‘शिङ्ष्व’ अवशेषय, हे ‘उस्र’ क्षीराख्यं ‘घर्मं’ ‘पाहि’ पालय, यथा सुरक्षितं भवति तथा कुरु । किमर्थमिति तदुच्यते । ‘घर्माय’ प्रवर्यार्थं, ‘शिङ्ष्व’ अवशेषय ॥

घर्मायेत्येतच्चतुर्थ्यन्तस्य तात्पर्यं दर्शयति । “उस्र घर्मꣳ शिङ्ष्वोस्र घर्मं पाहि घर्माय शिङ्षेत्याह । यथा ब्रूयादमुष्मै देहीति । तादृगेव तत्” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ११ म०) । लोके हि बालपुत्रार्थं क्षीरं देहीति गृहस्वामिनं बालस्य माता याचते तद्वदिदं द्रष्टव्यं ॥

कल्पः । बृहस्पतिस्तो॑पसीदत्वेत्युपसीदतीति । (१० मन्त्रः) ।

---

* दातुं इति तै० पु० पाठः ।
† रक्षणयोग्यं इति वै० पु० पाठः ।