तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४६७

(१३)गा॒यत्रो॑ऽसि । त्रै॒ष्टुभो॑ऽसि । जा॒गतम॑सि(१३) ।
(१४)स॒होर्ज्जो भा॒गेनोप॑मेहि(१४) । (१५)इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः

कल्पः । उपोत्तिष्ठन्तावग्नीध्रे पयसो प्रदाय पूर्व्वावभिहृत्य* शफोपयमानादत्ते गायत्रोऽसीति प्रथमं त्रैष्टुभोऽसीति द्वितीयं जागतमसीति तृतीयमित्युपयमनं प्रतिप्रस्थातेति । (१३ मन्त्रः) । तप्तस्य महावीरस्य हस्ताभ्यां ग्रहीतुमशक्यत्वात् सन्दंशवदुभयतः काष्ठद्वयमध्ये महावीरं सन्दष्टं कृत्वा काष्ठद्वयस्य मूलद्वयमग्रद्वयं च धृत्वा अध्वर्य्युप्रतिप्रस्थातारावानयतः तौ काष्ठविशेषौ शफावित्युच्येते । महावीरस्याधस्ताद्धार्य्यमाणः काष्ठविशेष उपयम† इत्युच्यते । हे प्रथमशफ त्वं गायत्रीच्छन्दःसम्बन्धी ‘असि’ । हे द्वितीयशफ त्वं त्रिष्टुवच्छन्दःसम्बन्धी ‘असि’ । हे उपयम‡ त्वं जगतोच्छन्दःसम्बन्धी ‘असि’ ॥

एतन्मन्त्रसाध्यमादानं विधत्ते । “गायत्रोऽसि त्रैष्टुभोऽसि जागतमसीति शफोपयमानादत्ते । छन्दोभिरेवैनानादत्ते” इति । (५ प्र० । ७ अ० । १८ म०) । गायत्र्यादिशब्दप्रयोगेण च्छन्दोभिरादानं सिध्यति ॥

कल्पः । सहोर्ज्जो भागेनोपमेहीति पय आग्नीध्रीयमाणं प्रतीक्षत इति । (१४ मन्त्रः) । आग्नीध्रेणानीयमान हे पयः ‘ऊर्ज्जः’ रसस्य, ‘भागेन’ ‘सह’ मां, ‘उपेहि’, मत्समीपे समागच्छ ॥

---

* पूर्व्ववदुद्रुत्य इति तै० पु० पाठः ।
† उपयमन इति तै० पु० पाठः ।
‡ उपयमन इति II चिह्नितपु०पाठः ।