तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४६६

प्रदातव्यमिति अतस्ताभ्यां प्रार्थितत्वात् ‘अश्विनौ’ इति मन्त्र उच्यते । तेनैताभ्यां प्रथमतॊ हविर्दत्तं भवति । अपि च पूर्व्वं भागरहितौ ‘अश्विनौ’ इदानीं भागेन समृद्धं करोति, ‘शिरः’ प्रतिधानवेलायामितरदेवान् प्रति ‘पूर्व्वाभ्यां’ इति वरस्य* दत्तत्वात् देवान्तरापेक्षयाश्विनोः पूर्व्वत्वं अतो नान्येभ्यो देवेभ्यः घर्म्मो दीयते । किन्तु इन्द्रसहिताश्विभ्यामेव ॥

मन्त्रस्योत्तरभागे वसुशब्देन वसूनामपि भागसिद्धिं दर्शयति । “घर्म्मं पात वसवो यजता वडियाह । वसूनेव भागधेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । २१ म०) ॥

अत्र मीमांसयां† वषट्‌शब्दं प्रशंसति । “यदषट्कुर्य्यात् । यातयामास्य वषट्कारः स्यात् । यन्न वषट्कुर्य्यात् । रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः । वडियाह । परोक्षमेव वषट्करोति । नास्य यातयामा वषट्कारो भवति । न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति” ॥६॥ इति । (५ प्र० । ७ अ० । २२ म०) । अत्रेदं विचार्य्यते । ‘वषट्’-शब्दः प्रयोक्तव्यो न वेति तत्प्रयोगे सति इदानीमेव गतसारत्वात्‡ सोमयागे भविष्यति वषट्कारो निःसारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वषट्कार इति श्रुतस्य वज्रस्याभावात् ‘रक्षांसि’ ‘यज्ञं’ विनाशयेयुः, अत उभयदोषपरिहाराय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य ‘वट्’ इत्येव प्रयोक्तव्यं । तथा

---

* पदस्य इति तै० पु० पाठः ।
† मीमांसायां इति D चिह्नितपु० पाठः ।
‡ रसनामेव गतसारत्वात् इति D चिह्नितपु० पाठः