तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८९

स्वाहा॑ । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ꣳ स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्म-

मस्तु । ‘ग्रावभ्यः’ पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यः वाग्देवताभ्यः, ‘प्रतिरेभ्यः’ अभिवृद्धिहेतुभ्यः प्राणदेवेभ्यः ॥

प्रथममन्त्रे पूषन्-शब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति । “पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २७ म०) । द्विविधा हि ‘देवताः’ हुतभागा अहुतभागाश्चेति । तथा चान्यत्राम्नातं । हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये इति । तासु ‘हुतभागाः’ सर्वा *अप्युपलक्षिताः ‘ताभ्यः’ सर्वाभ्यः, ‘एनं’ उक्तं शकलं ‘जुहोति’ ॥

ग्रावशब्देन तज्जन्यध्वनिविवक्षां दर्शयति । “ग्रावभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्तरिक्षे वाचः ॥ ७ ॥ ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २८ म०) ॥

प्रतिरशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । “प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याह । प्राणा वै देवाः प्रतिराः । तेभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २९ म०) ॥

द्यावापृथिवीशब्देन मुख्यार्थविवक्षां दर्शयति । “द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहेत्याह । द्यावापृथिवीभ्यामेवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ३० म०) ॥

---

* अन्य इति D (घ, ङ, स) पुस्तकपाठः ।
3 P 2