तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४६० तैत्तिरीये आरण्यके

पेभ्यः॒ स्वाहा॑^(५) । ^(१)रु॒द्राय॑ रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॑^(१) ॥ ३ ॥

घर्म्मपेभ्य इति विशेष्येण* सोमयागं कृत्वा पितृलोकगतानां पितॄणां विवक्षां दर्शयति । "पितृभ्यो घर्म्मपेभ्यः स्वाहेत्याह । ये वै यज्वानः । ते पितरो घर्म्मपाः । तेभ्य एवैनं जुहोति" इति ॥८॥ (५प्र०।८अनु०।३१म०) । यज्वनां स्वकीययागकाले प्रवर्ग्यपानमस्तीति ते घर्म्मपाः ॥

कल्पः । षष्ठं शकलं सर्व्वेषु लेपेष्वक्तानन्ववेक्षमाण उदञ्चं निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेति । (६ मन्त्रः) । रुद्राः सहस्रसंख्याका होतार आह्वातारो यस्य मुख्यरुद्रस्य तस्मै 'रुद्रहोत्रे' मुख्य-'रुद्राय' स्वाहुतमिदं शकलमस्तु ॥

अनेन मुख्यरुद्रस्य भागसमृद्धिं दर्शयति । "रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेत्याह । रुद्रमेव भागधेयेन समर्द्धयति" इति । (५प्र०।८अनु०।३२म०) ॥

अस्य शकलस्याज्यपयः पिष्टलेपेषु सर्व्वेष्वञ्जनं विधत्ते । "सर्व्वतः समनक्ति । सर्व्वत एव रुद्रं निरवदयते" इति । (५प्र०।८अनु०।३३म०) । सर्व्वाञ्जनेन क्रूरदेवस्य रुद्रस्य 'सर्व्वतः' अपसारणं कृतं भवति ॥

शकलपरित्यागस्य दिग्विशेषं विधत्ते । "उदञ्चं निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । एषायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" इति । (५प्र०।८अनु०।३४म०) । ऐशान्याः समीपे वर्त्तत इति उदीच्यपि 'रुद्रस्य दिक्' भवति ॥

---

* विशेष्येन इति तै० पुस्तकपाठः ।